Kontrola w Czystym Powietrzu obejmuje 1,5 mld zł. Do gry wchodzi także NIK

Spór o 1,5 mld zł do rozliczenia z Komisją Europejską jest tylko górną warstwą problemu. Na dole systemu, w wojewódzkich funduszach ochrony środowiska, beneficjenci i wykonawcy nadal zderzają się z obniżaniem dotacji, długim oczekiwaniem na pieniądze i kolejnymi wezwaniami do wyjaśnień. To już nie jest wyłącznie kontrola programu, lecz kryzys zaufania do instytucji, które mają wypłacać środki po zakończonych inwestycjach.

W centrum sporu między resortami znalazło się ok. 1,5 mld zł wydanych w programie Czyste Powietrze. Te pieniądze mają zostać rozliczone z Komisją Europejską, a ich zwrot odciążyłby budżet i poprawił finansowanie kolejnych wypłat. Resort funduszy nie chce jednak wysyłać wniosku bez dodatkowej kontroli, bo ewentualne zakwestionowanie wydatków mogłoby zablokować refundację.

Dla beneficjenta i wykonawcy ten spór ma dużo prostszy wymiar: przelew albo nie ma, albo przychodzi po długiej batalii, albo kwota zostaje zmniejszona. To właśnie wojewódzkie fundusze są miejscem, w którym decyzja o kontroli zamienia się w realny koszt dla gospodarstwa domowego lub firmy. Jeżeli inwestycja jest zakończona, a faktury wystawione, każdy dodatkowy miesiąc oczekiwania przerzuca ciężar programu na ludzi i rynek.

WFOŚiGW mogą sprawdzać koszty, żądać uzupełnień i wstrzymywać wypłatę, gdy dokumenty budzą wątpliwości. To narzędzie jest potrzebne, bo program przez lata był podatny na zawyżanie cen, fikcyjne faktury, słabą jakość prac i agresywną sprzedaż. Problem zaczyna się wtedy, gdy kontrola po zakończeniu inwestycji działa jak korekta umowy, na podstawie której beneficjent podjął decyzję o remoncie.

Najbardziej sporny mechanizm dotyczy obniżania dotacji po wykonaniu prac. Beneficjent ma podpisaną umowę, wykonawca zrealizował inwestycję, a fundusz po rozliczeniu uznaje część kosztów za zbyt wysoką lub niekwalifikowaną. W praktyce powstaje luka finansowa: ktoś musi zapłacić różnicę między fakturą a obniżoną dotacją. Najczęściej presja trafia do właściciela domu albo do firmy, która już poniosła koszt materiałów i robocizny.

Szczególnie drażliwy jest problem umów zawieranych w latach 2023-2024. W tamtym modelu rozliczeń nie działała taka sama tabela maksymalnych lub uśrednionych cen jak w nowszej odsłonie programu. Po reformie z 2025 r. fundusze zyskały mocniejsze narzędzia do kwestionowania zawyżonych kosztów, ale część beneficjentów uważa, że nowe podejście uderza również w starsze sprawy.

To nie jest drobiazg regulaminowy. Jeżeli ktoś rozpoczął inwestycję w przekonaniu, że rozliczenie będzie oceniane na zasadach obowiązujących przy podpisaniu umowy, późniejsze obniżenie dotacji wygląda jak zmiana reguł po końcowym gwizdku. Fundusz może bronić się ochroną pieniędzy publicznych, ale beneficjent widzi rachunek, którego nie miał w swoim budżecie.

Najmocniej widać to u wykonawców, zwłaszcza małych i średnich firm. W wielu przypadkach to oni kupili materiały, opłacili ludzi, zamówili urządzenia i wykonali prace, licząc na wypłatę z programu po stronie beneficjenta. Gdy fundusz przeciąga rozliczenie, firma zostaje z zamrożonym kapitałem, podatkami, wynagrodzeniami i kredytem obrotowym.

Konstrukcja programu pogarsza sytuację, bo wykonawca nie jest główną stroną umowy dotacyjnej. Formalnie pieniądze należą do beneficjenta, ale ekonomicznie często są zapłatą za już wykonaną usługę. Kiedy fundusz nie wypłaca środków lub tnie dotację, firma musi dochodzić należności przez klienta, który sam bywa poszkodowany, zagubiony i pozbawiony płynności.

Dla właściciela domu opóźnienie nie jest abstrakcyjną procedurą. To konieczność finansowania remontu z oszczędności, kredytu albo pożyczki rodzinnej. Osoby korzystające z najwyższego poziomu wsparcia często nie mają takiej poduszki, bo program miał być właśnie pomocą dla gospodarstw o najniższych dochodach. Wtedy każda obniżka dotacji zamienia się w problem egzystencjalny.

Najtrudniejsze są sprawy, w których prace zostały wykonane, ale fundusz żąda kolejnych dokumentów, kwestionuje ceny albo wskazuje na błędy wykonawcy. Beneficjent ma wtedy tłumaczyć się z faktur, technologii i dokumentacji, których często sam nie przygotowywał. Program miał modernizować domy, a dla części ludzi staje się sporem o to, kto ma zapłacić za błędy systemu.

Trzeba oddzielić dwa problemy. Pierwszy to przewlekłość i nieprzewidywalność wypłat. Drugi to realne nadużycia, które w Czystym Powietrzu rzeczywiście występowały. NFOŚiGW wskazywał przykłady kosztów pośrednich i marż, które w dokumentach stanowiły ogromną część faktury, a także przypadki elementów wycenianych wyraźnie powyżej rynkowego poziomu.

Z tej perspektywy fundusz, który wstrzymuje płatność i żąda wyjaśnień, nie zawsze działa przeciw beneficjentowi. Może chronić go przed późniejszym zwrotem dotacji oraz przed przerzuceniem na obywatela skutków nierzetelnej firmy. Tyle że ta argumentacja przestaje działać, gdy procedura trwa miesiącami, standardy różnią się między województwami, a uczciwe sprawy tkwią w tym samym korku co przypadki podejrzane.

Wejście kontroli resortu funduszy do wojewódzkich funduszy nie powinno ograniczać się do pytania, czy 1,5 mld zł można wysłać do rozliczenia z Komisją Europejską. Równie ważne jest to, jak WFOŚiGW traktują zakończone inwestycje: ile wniosków czeka na wypłatę, ile razy wzywa się beneficjentów do uzupełnień, jak często obniża się dotacje i czy te decyzje są spójne w całym kraju.

Dopiero taka kontrola odpowie na pytanie, czy system walczy z nadużyciami, czy przy okazji blokuje prawidłowe wnioski. Jeżeli fundusze chcą odbudować wiarygodność, muszą pokazać nie tylko listę wykrytych nieprawidłowości, lecz także terminy obsługi, skalę cięć i ścieżkę odwoławczą dla osób, które uważają, że ich dotacja została pomniejszona niesłusznie.

W ten sam problem wpisuje się również zawiadomienie skierowane do Najwyższej Izby Kontroli przez Stowarzyszenie Czystego Powietrza i Energii – organizację zrzeszającą rekomendowanych wykonawców programu. Ewentualna kontrola NIK miałaby znaczenie nie dlatego, że zastąpiłaby rozliczanie pojedynczych spraw, lecz dlatego, że mogłaby ocenić funkcjonowanie całego systemu. Chodzi przede wszystkim o zbadanie przewlekłości postępowań, różnic w praktykach poszczególnych wojewódzkich funduszy, zasad obniżania dofinansowań oraz wpływu wielomiesięcznych opóźnień na sytuację wykonawców i beneficjentów

To ważne także dla uczciwych firm. Jeżeli państwo chce usuwać z programu nierzetelnych wykonawców, musi równocześnie chronić tych, którzy wykonali prace i czekają na zapłatę. Brak pieniędzy przez wiele miesięcy niszczy rynek lokalnych ekip, a bez nich termomodernizacja domów jednorodzinnych zostanie na papierze.

Czyste Powietrze potrzebuje kontroli, ale nie może działać tak, że ciężar tej kontroli spada przede wszystkim na beneficjentów i wykonawców. Fundusze mają prawo obcinać koszty zawyżone i wstrzymywać płatności w sprawach podejrzanych. Nie mają jednak prawa tworzyć systemu, w którym uczciwy uczestnik programu miesiącami nie wie, czy i ile pieniędzy ostatecznie otrzyma.

Najważniejsze pytanie nie brzmi już tylko, czy Polska rozliczy z Brukselą 1,5 mld zł. Równie ważne jest to, czy wojewódzkie fundusze zaczną wypłacać pieniądze w przewidywalnych terminach, jasno uzasadniać cięcia i oddzielać sprawy podejrzane od zwykłych rozliczeń. Bez tego program będzie kojarzył się nie z czystszym powietrzem, lecz z zamrożonymi fakturami i dotacją, która znika po wykonaniu prac.