Kontrole Czystego Powietrza ujawniają stare piece i błędy grożące zwrotem dotacji

Kontrole inwestycji dofinansowanych z programu Czyste Powietrze ujawniają pozostawione nieefektywne piece oraz rozbieżności między dokumentami a wykonanymi pracami. W województwie śląskim do końca sierpnia 2026 r. przeprowadzono ponad 1800 takich kontroli. Dla właściciela domu ryzykiem jest obniżenie wsparcia lub konieczność oddania pieniędzy z odsetkami, również po wcześniejszej wypłacie dotacji.

WFOŚiGW w Katowicach sprawdza, czy modernizacje objęte dotacjami odpowiadają deklaracjom beneficjentów. Liczba kontroli w województwie śląskim wzrosła z około stu w 2023 r. do blisko tysiąca w 2024 r. i prawie dwóch tysięcy w 2025 r. Tegoroczny wynik, przekraczający 1800 do końca sierpnia, pokazuje utrzymującą się intensywność weryfikacji. Nie jest to liczba wizyt przeprowadzonych jednego dnia ani liczba wykrytych nadużyć.

Kontrolowanie inwestycji nie jest nowym warunkiem wprowadzonym 8 października. Program zmieniał się w kolejnych latach, dlatego punktem odniesienia pozostaje dokumentacja właściwa dla danego wniosku i zawartej umowy. Właściciel domu powinien zacząć od ustalenia, jakie zobowiązania przyjął. Same dzisiejsze zasady naboru nie wystarczą do oceny inwestycji rozliczonej w starszej edycji.

Jednym z problemów jest pozostawienie nieefektywnego źródła ciepła mimo otrzymania pieniędzy na wymianę ogrzewania. Nowe urządzenie nie usuwa tego błędu, jeżeli stary kocioł nadal może pracować. Zapewnienie wykonawcy, że warto zachować go na mrozy lub awarię, nie zmienia warunków dotacji. Przy odbiorze trzeba sprawdzić nie tylko uruchomienie nowego ogrzewania, lecz także sposób zakończenia użytkowania starego.

Wymieniany kocioł na paliwo stałe wymaga trwałego wyłączenia z użytkowania, potwierdzonego odpowiednim dokumentem. W przypadku złomowania potrzebny jest imienny dowód, na przykład karta przekazania odpadu lub dokument przyjęcia urządzenia. Samo wyniesienie kotła na podwórko albo odłączenie przewodów nie zastępuje wymaganej dokumentacji likwidacji. Warto ustalić z wykonawcą, kto organizuje demontaż i przekazuje właścicielowi potwierdzenie, zamiast odkładać tę sprawę do momentu kontroli.

Nie należy utożsamiać wymogu likwidacji kopciucha z zakazem pozostawienia każdego urządzenia na paliwo stałe. W nowym programie kominek używany rekreacyjnie może pozostać, jeżeli spełnia wymagania ekoprojektu oraz docelowe ograniczenia obowiązujące lokalnie, w tym uchwały antysmogowej. Stan techniczny i sposób wykorzystania urządzenia trzeba więc ocenić, a nie opierać się wyłącznie na nazwie kominek.

Piec kaflowy lub kominek zachowany jako element ozdobny musi być trwale odłączony od przewodu kominowego, a wyłączenie potwierdzone protokołem mistrza kominiarskiego. Deklaracja, że nikt w nim nie pali, nie zastępuje takiego potwierdzenia. Przed rozliczeniem dobrze sporządzić listę wszystkich źródeł ciepła w budynku, także tych w rzadko używanych pomieszczeniach. Pominięte urządzenie może stać się problemem podczas oględzin.

Kontrola obejmuje również rzeczywisty zakres termomodernizacji. Rozbieżność może dotyczyć powierzchni ocieplenia, liczby lub wymiarów okien oraz drzwi. Do rozliczenia ocieplenia potrzebna jest faktycznie wykonana powierzchnia; wpisanie całej ściany bez odjęcia otworów może zawyżyć wynik. Podpisany protokół odbioru powinien opisywać wykonane prace, a nie jedynie powtarzać wielkości z pierwotnej oferty.

Znaczenie mają także parametry materiałów i miejsce wykonania prac. Wymiana stolarki w nieogrzewanym pomieszczeniu, montaż okna w nowym otworze czy objęcie rozliczeniem nowo dobudowanej części domu mogą oznaczać koszty niekwalifikowane. Warto rozdzielić w kosztorysie prace finansowane z programu od dodatkowego remontu. Wspólna faktura lub ten sam wykonawca nie sprawiają, że każda pozycja automatycznie staje się wydatkiem objętym dotacją.

Sposób użytkowania budynku powinien odpowiadać informacjom złożonym przy staraniu się o dofinansowanie. W obecnej edycji powierzchnia wykorzystywana do działalności gospodarczej powoduje proporcjonalne pomniejszenie wsparcia. Jeżeli przekracza 30 proc. całkowitej powierzchni budynku lub lokalu, przedsięwzięcie nie kwalifikuje się do dotacji. Ograniczenie obejmuje również działalność sezonową.

Dla przedsiębiorcy oznacza to potrzebę dokładnego określenia przeznaczenia pomieszczeń, zamiast potraktowania całego domu jako wyłącznie mieszkalnego. Nie należy jednak zakładać, że każda firma zarejestrowana pod domowym adresem zajmuje ponad 30 proc. budynku. Istotne są faktyczne wykorzystanie powierzchni i wymagane oświadczenia. Wątpliwości dotyczące sposobu ustalenia udziału działalności warto wyjaśnić z właściwym Funduszem przed podpisaniem dokumentów.

W nowym programie okres trwałości wynosi pięć lat od zakończenia przedsięwzięcia. Weryfikacja może nastąpić także wcześniej, przed wypłatą dotacji. Oględziny i sprawdzanie kosztów nie kończą się więc wraz z zaakceptowaniem wniosku o płatność. Właściciel powinien zachować dokumenty i pamiętać o zobowiązaniach dotyczących dofinansowanych urządzeń przez cały wymagany okres.

Nieprawidłowości mogą prowadzić do obniżenia dotacji lub wypowiedzenia umowy oraz zwrotu części albo całości wypłaconych środków z odsetkami określonymi w umowie. Sama wizyta kontrolera nie oznacza automatycznie takiego finału. Znaczenie mają ustalenia i rodzaj naruszenia. Nie można jednak zakładać, że wcześniejsze otrzymanie pieniędzy potwierdza ostatecznie prawidłowość każdego wydatku lub pozwala ponownie podłączyć niespełniające wymagań ogrzewanie.

Przed kontrolą warto uporządkować umowę o dofinansowanie, faktury, dowody zapłaty, protokoły odbioru, karty urządzeń oraz dokument potwierdzający likwidację starego źródła. Audyt i pozostałe dokumenty energetyczne trzeba dołączyć w zakresie wymaganym dla danej edycji. Jeżeli formalności prowadził pełnomocnik, właściciel powinien mieć dostęp do dokumentacji, w tym jej oryginałów. Zdjęcia wykonanych prac mogą pomóc odtworzyć ich przebieg, lecz nie zastępują obowiązkowych załączników.

Przy rozbieżności dobrze zestawić konkretną pozycję kosztorysu z protokołem i stanem domu. Wyjaśnienie powinno odnosić się do zakresu prac, pomiaru lub parametru urządzenia, a nie tylko zapewnienia, że wszystkim zajmowała się firma. Uwagi do ustaleń kontroli należy wpisać do protokołu przed podpisaniem i zachować swój egzemplarz. W ten sposób spór dotyczy określonego faktu, który można zweryfikować.

Pomocą służą właściwy WFOŚiGW oraz gminny punkt konsultacyjny programu. Przed kontaktem warto przygotować numer umowy i dokument, który budzi wątpliwości. Ułatwi to ustalenie, czy brakuje potwierdzenia, potrzebne jest wyjaśnienie zakresu prac, czy występuje rzeczywista niezgodność. Zapowiedzi pomocy osobom poszkodowanym przez wykonawców nie zwalniają z bieżącego reagowania na korespondencję dotyczącą własnej dotacji.

• Sprawdź wszystkie źródła ciepła i potwierdzenie trwałego wyłączenia wymienianego urządzenia. Zachowanie kotła na zapas może naruszać warunki dotacji.
• Porównaj powierzchnie i parametry wykonanych prac z fakturami oraz protokołami. Dokument powinien odpowiadać stanowi domu, a nie tylko pierwotnej wycenie.
• Zachowaj własną dokumentację i pilnuj warunków umowy także po wypłacie pieniędzy. Prawidłowo zamontowane nowe ogrzewanie jest częścią inwestycji, ale nie zastępuje pozostałych zobowiązań beneficjenta.