Ponad milion cudzoziemców pracuje w Polsce. Firmy nie mogą budować rynku drugiej kategorii

W Polsce pracuje już ponad 1,1 mln cudzoziemców, a w systemie ubezpieczeń społecznych ich liczba przekracza 1,3 mln osób. To stały element gospodarki, a nie sezonowy dodatek do rynku pracy. Największym problemem przestaje być sama skala migracji, a staje się jakość zatrudnienia: umowy zlecenia, słabsza pozycja pracownika i ryzyko tworzenia rynku drugiej kategorii.

Na koniec stycznia 2026 r. pracę w Polsce wykonywało około 1,119 mln cudzoziemców. To o ponad 74 tys. osób więcej niż rok wcześniej, choć mniej niż na koniec grudnia 2025 r. Tak duża grupa nie jest już marginesem rynku, lecz częścią codziennego działania firm, usług, budownictwa, przemysłu i rolnictwa.

W pierwszym kwartale 2026 r. liczba cudzoziemców zgłoszonych w systemie ubezpieczeń społecznych przekraczała 1,3 mln. Największe grupy tworzą obywatele Ukrainy i Białorusi, ale struktura zatrudnienia jest coraz bardziej zróżnicowana. Na rynku pojawiają się także pracownicy z Azji, Kaukazu i Ameryki Łacińskiej.

Sama obecność cudzoziemców nie obniża standardów pracy. Standardy obniża dopiero model, w którym słabsza pozycja pracownika jest wykorzystywana do oferowania mniej stabilnych umów, gorszej informacji o prawach i mniejszej ochrony przed nadużyciami. Jeżeli znaczna część tej grupy pracuje na zleceniach, rynek zaczyna dzielić ludzi nie tylko przez pryzmat kwalifikacji, lecz także siły negocjacyjnej.

Umowa zlecenia może być legalna i potrzebna, gdy odpowiada rzeczywistemu charakterowi pracy. Problem pojawia się wtedy, gdy zlecenie zastępuje etat przy stałych godzinach, podporządkowaniu przełożonemu i pracy wykonywanej jak zwykły stosunek pracy. Dla cudzoziemca trudniej wtedy zakwestionować warunki, bo w grę wchodzą bariera językowa, zależność od pośrednika i obawa o pobyt.

Pracodawcy często traktują cudzoziemców jako odpowiedź na brak rąk do pracy. To zrozumiałe w sektorach, w których rotacja jest wysoka, praca sezonowa, a lokalna rekrutacja nie daje wystarczającej liczby kandydatów. Nie oznacza to jednak, że elastyczność może zastąpić zgodność z prawem i przejrzyste zasady zatrudnienia.

Ryzyko dla firmy jest większe, niż sugeruje krótkoterminowa oszczędność. Nieprawidłowe umowy, fikcyjne zlecenia, niejasne potrącenia, brak dokumentów lub praca poza deklarowanymi warunkami mogą oznaczać zaległe składki, spory z pracownikami, kontrole i utratę reputacji. Uczciwe firmy przegrywają wtedy konkurencję z podmiotami, które przenoszą koszt na najsłabszych pracowników.

W wielu branżach cudzoziemiec nie trafia bezpośrednio do zakładu, lecz przez agencję, podwykonawcę albo nieformalną sieć poleceń. Taki model ułatwia szybkie zatrudnienie, ale utrudnia odpowiedzialność. Pracownik często nie wie, kto faktycznie decyduje o grafiku, wynagrodzeniu, mieszkaniu służbowym i dokumentach.

Dla głównego wykonawcy lub dużej firmy to nie jest wygodna wymówka. Jeżeli cały model biznesowy opiera się na pracy dostarczanej przez pośrednika, trzeba sprawdzić, czy warunki nie łamią prawa i czy pracownicy rozumieją swoje umowy. Łańcuch podwykonawców może przenieść formalności poza zakład, ale nie usuwa ryzyka z marki i z realnej odpowiedzialności biznesowej.

Gorsze warunki dla cudzoziemców nie pozostają zamknięte w jednej grupie. Jeżeli w danej branży akceptuje się niższy standard dla części załogi, presja szybko przechodzi na resztę rynku. Polscy pracownicy również zaczynają konkurować z modelem tańszym, mniej stabilnym i trudniejszym do skontrolowania.

To dlatego temat migracji zarobkowej trzeba oddzielić od prostych haseł politycznych. Legalna praca cudzoziemców wzmacnia system składek i pomaga firmom działać. Patologia pojawia się dopiero wtedy, gdy legalność pobytu i legalność zatrudnienia stają się fasadą dla gorszych warunków pracy.

Wspólny minimalny standard zatrudnienia leży więc w interesie całego rynku. Jeżeli obowiązuje bez względu na obywatelstwo pracownika, firmy konkurują organizacją, jakością i produktywnością, a nie omijaniem składek, zaniżaniem stawek i przerzucaniem ryzyka na osoby, które mają najmniejszą możliwość obrony.

Pierwszy krok to audyt form zatrudnienia. Firma powinna porównać treść umów z realną organizacją pracy: godzinami, podporządkowaniem, miejscem wykonywania zadań, kontrolą przełożonych i sposobem rozliczania wynagrodzenia. Jeżeli praca wygląda jak etat, a jest opisana jako zlecenie, ryzyko nie znika tylko dlatego, że pracownik jest cudzoziemcem.

Drugi krok to dokumenty i komunikacja. Pracownik powinien wiedzieć, na jakiej podstawie pracuje, ile zarobi, jakie potrącenia są dopuszczalne i gdzie może zgłosić problem. W praktyce oznacza to nie tylko polski dokument do podpisu, ale też zrozumiałe wyjaśnienie zasad, najlepiej w języku, który pracownik rzeczywiście zna.

Trzeci krok dotyczy pośredników. Warto sprawdzić agencje i podwykonawców pod kątem legalizacji pracy, zgłoszeń do ubezpieczeń, zakwaterowania, terminowości wypłat i historii kontroli. Ta część audytu może być niewygodna, ale jest tańsza niż spór po ujawnieniu nadużyć.

Państwo ma dwa zadania. Pierwsze to sprawna legalizacja pracy i pobytu, aby firma nie czekała miesiącami na dokumenty, a pracownik nie wpadał w zależność od pośrednika tylko dlatego, że system działa wolno. Drugie to kontrola warunków zatrudnienia tam, gdzie ryzyko nadużyć jest największe.

Kontrole powinny skupiać się na branżach i modelach, w których łatwo ukryć realny stosunek pracy, zaniżać składki albo przerzucać koszty na pracownika. Im większa skala legalnej migracji, tym ważniejsze staje się rozdzielenie firm działających uczciwie od tych, które konkurują obchodzeniem zasad.

Potrzebne są też szybsze procedury reagowania na sygnały od samych pracowników. Cudzoziemiec, który boi się utraty pracy albo problemów pobytowych, rzadziej zgłasza naruszenia. System ochrony praw pracowniczych musi więc uwzględniać anonimowe sygnały, kontrolę pośredników i dostęp do informacji w językach najczęściej używanych przez zatrudnionych.

Ponad milion pracujących cudzoziemców to trwały element polskiej gospodarki. Bez tej grupy część branż miałaby poważny problem z obsadą stanowisk, terminowością usług i sezonową produkcją.

Najważniejszy spór nie dotyczy tego, czy cudzoziemcy pracują w Polsce, lecz na jakich zasadach. Jeżeli państwo i firmy pozwolą na rynek drugiej kategorii, koszt poniosą migranci, polscy pracownicy i uczciwi pracodawcy.