Raport o Sienkiewiczu za 463 tys. zł. Zarzuty dla byłego dyrektora Orlenu to test nadzoru

Były dyrektor wykonawczy PKN Orlen usłyszał zarzut nadużycia uprawnień i niedopełnienia obowiązków w związku z umową na raport o Bartłomieju Sienkiewiczu, ówczesnym pośle Platformy Obywatelskiej. Spółka miała zapłacić za dokument 111 tys. dolarów, czyli ponad 463 tys. zł. Sprawa jest ważna nie tylko politycznie, bo dotyka granicy między bezpieczeństwem korporacyjnym a używaniem zasobów firmy do działań wobec polityka.

Postępowanie obejmuje okres od marca do października 2023 r. W tym czasie jeden z byłych dyrektorów wykonawczych PKN Orlen miał podpisać umowę z amerykańskim podmiotem na przygotowanie raportu dotyczącego aktywności zawodowej i relacji biznesowych Bartłomieja Sienkiewicza. Wtedy Sienkiewicz był posłem opozycji, a kraj znajdował się w roku wyborczym.

Zarzut ma charakter gospodarczy: chodzi o nadużycie uprawnień, niedopełnienie obowiązków i wyrządzenie spółce szkody majątkowej. Sprawa nie jest prawomocnym rozstrzygnięciem o winie. Dopiero dalsze czynności i ewentualny proces pokażą, czy decyzja o zleceniu raportu była przestępstwem, błędem zarządczym, czy działaniem mieszczącym się w granicach sporu o interes firmy.

Kwota 111 tys. dolarów działa na opinię publiczną mocniej niż sam opis usługi. W przeliczeniu mowa o ponad 463 tys. zł za dokument datowany na 15 września 2023 r. Tak wysoki koszt nie jest automatycznie dowodem nieprawidłowości, ale w spółce o strategicznym znaczeniu wymaga mocnego uzasadnienia biznesowego, śladu decyzyjnego i kontroli procedur.

Najważniejsze pytanie brzmi więc nie tylko, co znalazło się w raporcie, lecz po co spółka miała go zamówić. Jeżeli materiał dotyczył polityka, który wcześniej miał zawodowe związki z koncernem, firma musiała wykazać realny interes gospodarczy. Bez tego podobny wydatek może wyglądać jak przeniesienie politycznego konfliktu do budżetu przedsiębiorstwa.

Duże koncerny mają prawo badać ryzyka: kontrahentów, procesy zakupowe, bezpieczeństwo informacji, spory sądowe i potencjalne konflikty interesów. W sektorze paliwowym taka ostrożność jest wręcz naturalna, bo firma działa w obszarze infrastruktury krytycznej, importu surowców i dużych kontraktów międzynarodowych.

Granica przesuwa się jednak wtedy, gdy przedmiotem zewnętrznego opracowania staje się aktywny polityk opozycji w środku kampanii. W takim przypadku zwykła formuła due diligence przestaje wystarczać. Potrzebne są dokumenty pokazujące, kto zlecił usługę, kto ocenił jej sens, kto odebrał wynik i czy cel był związany z ochroną majątku spółki, a nie z bieżącą walką polityczną.

Wątek formalny może okazać się równie ważny jak treść raportu. Podejrzany miał działać w obszarze umów dotyczących obsługi prawnej, a problem obejmuje także wybór kontrahenta. Przy nietypowych usługach doradczych procedury zakupowe chronią firmę przed przepłacaniem, konfliktem interesów i zamawianiem usług, których nie da się powiązać z działalnością operacyjną.

Jeżeli w firmie można zlecić kosztowny raport o osobie publicznej bez jasnego celu gospodarczego, to zawodzi kilka warstw kontroli naraz. Zawodzi opis potrzeby, akceptacja przełożonych, weryfikacja budżetu, praca działu prawnego i odbiór usługi. Nawet pojedyncza umowa potrafi wtedy odsłonić szerszy problem kultury zarządzania.

Właśnie dlatego sprawy usług niematerialnych są tak podatne na spory. Przy zakupie sprzętu łatwiej sprawdzić cenę, dostawę i przydatność. Przy raporcie, analizie albo konsultingu trzeba oceniać zakres, jakość pracy i związek z decyzją biznesową. Jeżeli dokument trafia do szuflady albo służy celowi innemu niż oficjalnie opisany, koszt przestaje być tylko księgowym zapisem.

Orlen jest spółką giełdową, ale jego znaczenie wykracza poza interes akcjonariuszy. Państwo ma w nim strategiczny udział, a decyzje koncernu wpływają na bezpieczeństwo paliwowe, ceny, inwestycje i politykę gospodarczą. Dlatego wydatki tej skali i tego rodzaju są oceniane ostrzej niż podobne decyzje w prywatnej firmie.

Spółki z udziałem państwa muszą umieć pokazać, że działają w interesie przedsiębiorstwa, a nie w interesie obozu politycznego. Jeżeli granica się zaciera, rosną koszty prawne, reputacyjne i zarządcze. Każda kolejna zmiana władzy może wtedy uruchamiać audyty, zawiadomienia i procesy, a stabilność firmy zaczyna zależeć od kalendarza politycznego.

Zarzuty nie zamykają sprawy. Byłemu dyrektorowi grozi kara do pięciu lat pozbawienia wolności, ale odpowiedzialność karna wymaga wykazania konkretnych działań, skutku i winy. W praktyce ważne będą umowa, korespondencja, uzasadnienie zakupu, sposób wyboru wykonawcy, faktura, odbiór raportu oraz to, kto w spółce znał cel zlecenia.

Istotna będzie też odpowiedź na pytanie, czy opracowanie miało jakąkolwiek wartość dla koncernu. Samo istnienie wcześniejszych relacji biznesowych polityka z podmiotami powiązanymi z sektorem energetycznym nie wystarcza. Firma musi umieć połączyć taki wydatek z realnym ryzykiem, a nie z ogólną ciekawością, polityczną użytecznością albo potrzebą zebrania materiałów na przeciwnika.

Dla dużych przedsiębiorstw ta sprawa jest gotową listą kontrolną. Przy usługach doradczych, prawnych i analitycznych trzeba jasno opisywać cel biznesowy, kryteria wyboru wykonawcy, zakres prac, sposób odbioru oraz mierzalny efekt. Im bardziej wrażliwy temat, tym mniej miejsca powinno zostawać na ustne polecenia i luźne notatki.

W spółkach kontrolowanych przez państwo potrzebny jest dodatkowy filtr politycznej neutralności. Zarządy i rady nadzorcze powinny wiedzieć, które wydatki mogą zostać odebrane jako działania wobec polityków, mediów, organizacji społecznych albo konkurentów. Sam fakt, że fakturę da się zaksięgować, nie oznacza jeszcze, że decyzja przetrwa test interesu spółki.

Najprostsza zasada brzmi: im bliżej polityki znajduje się przedmiot zamówienia, tym wyższy powinien być poziom akceptacji i dokumentowania decyzji. W przeciwnym razie menedżerowie ryzykują nie tylko odpowiedzialność karną, ale też utratę zaufania do całego procesu zakupowego. To zaufanie bywa później trudniejsze do odbudowania niż sam zwrot spornej kwoty.

Sprawa raportu o Bartłomieju Sienkiewiczu jest większa niż jeden kontrakt za ponad 463 tys. zł. To test, czy strategiczna spółka potrafi oddzielić realne bezpieczeństwo biznesowe od politycznej użyteczności informacji. Jeżeli takie oddzielenie nie działa, ryzyko ponoszą nie tylko menedżerowie, ale też firma, akcjonariusze i państwo, które potrzebuje stabilnych instytucji gospodarczych.