Dożywocie za niewykonanie rozkazu? Na razie to propozycja, nie nowe prawo

Impulsem do debaty są prace analityczne prowadzone wokół części wojskowej Kodeksu karnego. Komisja Kodyfikacyjna Prawa Karnego miała przygotować propozycje dotyczące odpowiedzialności żołnierzy za nieposłuszeństwo wobec rozkazu w sytuacji bojowej. W najbardziej surowym wariancie pojawia się kara od 5 do 30 lat pozbawienia wolności, a nawet możliwość dożywocia.

Nie jest to jednak projekt ustawy po decyzji rządu ani przepis, który już obowiązuje. Szef MON podkreśla, że chodzi o analizę zmian potrzebnych na wypadek konfliktu zbrojnego. Polska chce uniknąć sytuacji, w której dopiero po wybuchu wojny trzeba w pośpiechu łatać przepisy, tak jak - według Kosiniaka-Kamysza - musiała robić Ukraina.

Podstawowym punktem odniesienia jest art. 343 Kodeksu karnego. Żołnierz, który nie wykonuje rozkazu, odmawia jego wykonania albo wykonuje rozkaz niezgodnie z treścią, podlega karze aresztu wojskowego albo pozbawienia wolności do 3 lat. Jeżeli działa wspólnie z innymi żołnierzami, w obecności zebranych żołnierzy albo skutkiem czynu jest znaczna szkoda majątkowa lub inna poważna szkoda, kara rośnie do przedziału od 3 miesięcy do 5 lat.

To oznacza, że dzisiejsze przepisy są istotnie łagodniejsze niż warianty opisane w analizach. Jednocześnie prawo wojskowe nie sprowadza się do prostego hasła „każdy rozkaz trzeba wykonać”. Kodeks karny przewiduje też zasady odpowiedzialności za wykonanie rozkazu, zwłaszcza gdy wykonanie prowadziłoby do umyślnego popełnienia przestępstwa. Dyscyplina wojskowa nie jest więc blankietowym zwolnieniem z odpowiedzialności ani dla podwładnego, ani dla przełożonego.

Zwolennicy zmian wskazują, że niewykonanie rozkazu na poligonie, w koszarach albo w czasie pokoju nie ma tego samego ciężaru co odmowa w czasie walki. W sytuacji bojowej jeden rozkaz może decydować o życiu innych żołnierzy, powodzeniu operacji, utrzymaniu pozycji albo bezpieczeństwie cywilów. Z tego punktu widzenia państwo może chcieć zbudować odrębny typ przestępstwa albo kwalifikowany wariant odpowiedzialności.

Problem zaczyna się przy skali sankcji. Dożywocie lokowałoby niewykonanie rozkazu wśród najcięższych przestępstw. Taki poziom kary może być uzasadniany tylko w skrajnych przypadkach, gdy skutkiem niesubordynacji jest katastrofa operacyjna, śmierć ludzi albo poważne zagrożenie bezpieczeństwa państwa. Jeśli sankcja miałaby obejmować każde niewykonanie rozkazu bojowego, pojawi się poważny problem proporcjonalności.

Najtrudniejsze pytanie brzmi, jak rozróżnić rozkaz zasadny, błędny, niemożliwy do wykonania, wydany w chaosie walki albo potencjalnie bezprawny. Żołnierz na polu walki działa pod presją czasu, zmęczenia i strachu, a dowódca nie zawsze ma pełny obraz sytuacji. Dlatego prawo karne powinno być precyzyjne: surowiej karać realnie groźną niesubordynację, ale nie tworzyć mechanizmu automatycznego karania za każdą decyzję podjętą w ekstremalnych warunkach.

Właśnie dlatego bardziej racjonalny wydaje się model stopniowany. Inna kara powinna grozić za odmowę, która nie wywołała poważnych następstw, inna za działanie wspólne lub demonstracyjne, a jeszcze inna za zachowanie prowadzące do śmierci, klęski operacji albo zagrożenia państwa. Jedna maksymalna sankcja, nawet jeśli brzmi odstraszająco, może być zbyt tępym narzędziem.

Krytycy pomysłu wskazują, że na polu walki żołnierz nie kalkuluje abstrakcyjnej wysokości kary. O dyscyplinie decydują szkolenie, zaufanie do dowódcy, jasne procedury, morale, przygotowanie psychiczne i sensowność wydawanych rozkazów. Bardzo surowe prawo może mieć znaczenie symboliczne, ale nie zastąpi dobrego dowodzenia.

To nie znaczy, że luka prawna nie istnieje. Państwo powinno mieć przepisy na czas wojny, a nie improwizować po fakcie. Jednak reforma nie może polegać wyłącznie na wpisaniu najwyższej możliwej kary. Potrzebne są jasne definicje sytuacji bojowej, rozkazu bojowego, skutków kwalifikujących czyn oraz gwarancje procesowe dla żołnierzy działających w warunkach ekstremalnych.

Debata o dożywociu za niewykonanie rozkazu pokazuje realny problem: polskie prawo karne wojskowe nie jest wystarczająco dobrze przygotowane na pełnoskalowy konflikt. Jednocześnie najbardziej sensacyjna wersja propozycji nie powinna przesłaniać sedna. Na dziś nie ma decyzji o wprowadzeniu dożywocia, jest analiza i spór o to, jak prawo ma działać w sytuacji bojowej. Rozsądna reforma powinna wzmacniać dyscyplinę i odpowiedzialność, ale musi być proporcjonalna, stopniowana i odporna na nadużycia. Armia potrzebuje posłuszeństwa wobec legalnych rozkazów, lecz równie mocno potrzebuje dobrego dowodzenia i prawa, które rozumie chaos pola walki.