Mikrokawalerki Ireneusza Rasia wracają przy ustawie o najmie. Spór dotyczy przejrzystości władzy

Wiceminister sportu i turystyki Ireneusz Raś odpowiada za przepisy dotyczące najmu krótkoterminowego, a jednocześnie wrócił temat jego wcześniejszych inwestycji w łódzkie mikrolokale. Sama własność mieszkań nie przesądza naruszenia prawa, ale przy tak wrażliwej regulacji kluczowe staje się coś innego: czy obywatele mogą jasno zobaczyć, kto pisze przepisy, jakie ma interesy rodzinne i dlaczego projekt zmienia się na ostatniej prostej.

Spór wokół Ireneusza Rasia pojawił się w momencie, gdy rządowe prace nad najmem krótkoterminowym weszły w najbardziej polityczny etap. Chodzi nie o abstrakcyjną debatę o turystyce, lecz o rynek, który wpływa na ceny mieszkań, komfort życia lokatorów, dochody samorządów i warunki działania legalnych obiektów noclegowych.

Raś jest sekretarzem stanu w Ministerstwie Sportu i Turystyki i należy do polityków kojarzonych z przygotowaniem regulacji tego rynku. Dlatego informacja, że wcześniej posiadał trzy bardzo małe lokale w łódzkiej kamienicy przekształconej w budynek pod wynajem, natychmiast przeniosła dyskusję z poziomu technicznych zapisów na poziom standardów życia publicznego.

Najważniejsze pytanie nie brzmi, czy polityk może inwestować w nieruchomości. Może. Problem zaczyna się wtedy, gdy osoba współodpowiedzialna za przepisy dotykające konkretnego rynku miała z nim finansowy związek, a część lokali pozostaje w kręgu rodzinnym w budynku funkcjonującym jako aparthotel.

W centrum sprawy są trzy mikrokawalerki w Łodzi, kupione w 2020 r. Ich powierzchnie to 12,40 m kw., 12,98 m kw. oraz 13,05 m kw. To metraże, które dobrze pokazują, dlaczego temat mikrolokali budzi emocje: formalnie mogą być elementem rynku inwestycyjnego, ale społecznie kojarzą się z granicą godnych warunków mieszkaniowych.

Lokale znajdowały się w kamienicy przy ul. Poznańskiej, przerobionej na 55 jednostek pod wynajem. Taki model biznesowy zwykle opiera się na maksymalnym podziale powierzchni i wysokiej rotacji najemców. W praktyce może działać jak hotel rozproszony po budynku, nawet jeśli poszczególne lokale mają status mieszkań lub apartamentów.

Dwie mikrokawalerki Raś sprzedał trzy miesiące przed objęciem stanowiska w rządzie swojemu bratu, ks. Dariuszowi Rasiowi. Trzeci lokal należy do byłej żony polityka. To właśnie ta sekwencja czasowa i rodzinny charakter transakcji sprawiają, że sprawa nie znika po prostym stwierdzeniu, że minister sam lokali już nie posiada.

Projekt dotyczący najmu krótkoterminowego dotyka co najmniej kilku grup naraz. Właściciele mieszkań chcą prawa do zarabiania na swojej własności. Mieszkańcy budynków chcą ciszy, bezpieczeństwa i normalnego sąsiedztwa. Samorządy chcą narzędzi do kontroli zjawiska w centrach miast. Branża hotelarska chce równych wymogów i ograniczenia szarej strefy.

Taka ustawa zawsze rozdziela koszty i korzyści. Rejestr zwiększa kontrolę. Kary podnoszą ryzyko działania poza systemem. Wymogi przeciwpożarowe i sanitarne mogą poprawić bezpieczeństwo, ale też podnieść koszt prowadzenia działalności. Uprawnienia gmin mogą chronić mieszkańców, lecz dla części inwestorów oznaczają ograniczenie zysków.

Właśnie dlatego osoba prowadząca politycznie ten projekt powinna być wyjątkowo odporna na zarzut konfliktu interesów. Nie wystarczy, że sama uważa swoje działania za neutralne. Przy przepisach tego typu potrzebny jest standard widoczny z zewnątrz: pełna informacja, jawne wyłączenie się z części decyzji albo jasne uzasadnienie, czemu nie było to potrzebne.

Jednym z najbardziej spornych elementów projektu była możliwość tworzenia przez gminy stref wolnych od najmu krótkoterminowego. Taki instrument dawałby samorządom prawo do mocniejszej reakcji tam, gdzie lokale turystyczne wypychają zwykły najem albo zamieniają całe klatki schodowe w obiekty rotacyjne.

Z projektu na ostatnim etapie zniknął zapis o takich strefach. To zmieniło ciężar regulacji. Zamiast lokalnego narzędzia ograniczającego działalność w najtrudniejszych obszarach pozostał przede wszystkim rejestr, wymogi formalne i procedury kontrolne. Dla mieszkańców śródmieść może to być za mało, dla wynajmujących to rozwiązanie mniej dotkliwe.

Raś bronił łagodniejszego podejścia, akcentując dostępność taniego noclegu dla polskich rodzin. To argument, którego nie da się zbyć jednym ruchem ręki, bo najem krótkoterminowy rzeczywiście bywa tańszy niż hotel. Nie usuwa on jednak pytania, czemu z projektu zniknął mechanizm, który wcześniej sam resort przedstawiał jako narzędzie dla gmin.

Konflikt interesów nie musi oznaczać dowodu na złamanie prawa. Często jest sytuacją, w której prywatne powiązania lub majątek mogą podważyć zaufanie do decyzji publicznej. W polityce regulacyjnej to rozróżnienie ma ogromne znaczenie, bo obywatel rzadko widzi kulisy uzgodnień, ale widzi, kto na przepisach może zyskać albo stracić.

W tej sprawie wiceminister utrzymuje, że nie dostrzega konfliktu interesów i zapewnia, że jego lokale nie były wykorzystywane w najmie krótkoterminowym. Jednocześnie potwierdzony układ faktów jest politycznie niewygodny: mikrolokale istniały, przynosiły dochód z najmu, dwie nieruchomości trafiły do brata, a budynek działa dziś jako aparthotel dostępny na popularnych platformach rezerwacyjnych.

Dla opinii publicznej znaczenie ma nie tylko formalna własność w dniu podpisywania dokumentów. Liczą się wcześniejsze interesy, relacje rodzinne, wiedza o rynku i sposób komunikowania tego rządowi. Jeżeli polityk nie informował premiera ani ministra sportu o tych nieruchomościach, powstaje luka, którą trudno zasypać samym zapewnieniem o braku problemu.

Metraż kilkunastu metrów kwadratowych działa na wyobraźnię, ale sedno jest szersze. Polska od lat próbuje odpowiedzieć na pytanie, gdzie kończy się zwykłe zarządzanie prywatną własnością, a zaczyna działalność noclegowa wymagająca kontroli podobnej do hotelowej. Im większa skala platform rezerwacyjnych, tym trudniej udawać, że to sprawa wyłącznie między właścicielem i gościem.

Mikrolokale są atrakcyjne inwestycyjnie, bo można je kupić taniej niż pełnowymiarowe mieszkanie i wynajmować z wysoką stopą zwrotu. Dla miasta oznacza to jednak inną strukturę zabudowy i mniejszą dostępność lokali dla normalnego życia. Dla sąsiadów oznacza rotację obcych osób, hałas, zużycie części wspólnych i niepewność, kto realnie odpowiada za porządek.

Regulacja powinna więc opisywać realne zjawisko, a nie tylko nazwy w dokumentach. Jeżeli lokal funkcjonuje jak pokój hotelowy, powinien podlegać identyfikacji, kontroli i odpowiedzialności. Jeżeli budynek mieszkalny zamienia się w aparat inwestycyjny, samorząd i wspólnota powinny mieć przynajmniej podstawową wiedzę o skali tej zmiany.

Po pierwsze, opinia publiczna powinna dostać precyzyjną informację, jaką rolę Raś pełnił przy poszczególnych wersjach projektu i kto podjął decyzję o wykreśleniu stref wolnych od najmu krótkoterminowego. Bez tego spór będzie dryfował między politycznymi oskarżeniami a urzędniczym milczeniem.

Po drugie, rząd powinien pokazać, czy przy pracach nad ustawą oceniano potencjalne konflikty interesów osób zaangażowanych w proces. Nie chodzi o tworzenie widowiska, ale o prosty standard: jeżeli regulacja dotyka rynku, z którym decydent był powiązany finansowo, taki fakt powinien być opisany i rozstrzygnięty proceduralnie.

Po trzecie, potrzebne jest uzasadnienie, dlaczego ograniczono rolę gmin. To najważniejsza merytoryczna konsekwencja całej sprawy. Rejestr porządkuje informacje, ale nie rozwiązuje konfliktu w budynkach i dzielnicach, gdzie skala najmu turystycznego realnie zmienia codzienne życie mieszkańców.

Sprawa Ireneusza Rasia nie jest tylko historią o trzech małych lokalach. To test zaufania do sposobu tworzenia prawa na rynku, gdzie każda linijka ustawy ma wartość finansową dla właścicieli, platform, hoteli, samorządów i zwykłych mieszkańców.

Najem krótkoterminowy wymaga przejrzystych zasad, ale ta przejrzystość musi zacząć się od autorów regulacji. Jeżeli rząd chce przekonać obywateli, że projekt służy porządkowaniu rynku, powinien równie jasno uporządkować pytania o interesy, rodzinne powiązania i powody zmian w ostatniej wersji przepisów.