Polska walczy o 5,6 mld zł w sporze z Pfizerem. Stawką są pieniądze i zasady zakupów kryzysowych

Skarb Państwa złożył apelację od wyroku brukselskiego sądu w sprawie nieodebranych szczepionek przeciw Covid-19. Spór obejmuje około 60 mln dawek i rachunek liczony na około 5,6 mld zł. To już nie tylko rozliczenie po pandemii, ale test tego, jak państwo powinno zawierać i kończyć wielkie kontrakty w czasie kryzysu.

Polska zaskarżyła wyrok sądu pierwszej instancji w Brukseli z 1 kwietnia 2026 r. Postępowanie dotyczy pozwu złożonego przez Pfizer Inc., Pfizer Export B.V. oraz BioNTech Manufacturing GmbH. Po stronie polskiej działa Skarb Państwa reprezentowany przez ministra zdrowia.

Razem z apelacją złożono wniosek o wstrzymanie tymczasowej wykonalności wyroku do czasu rozpoznania sprawy przez sąd odwoławczy. Ten element jest kluczowy, bo w praktyce może przesądzić, czy Polska będzie musiała wykonywać orzeczenie, zanim spór zostanie ostatecznie rozstrzygnięty.

Sama apelacja nie kończy obowiązków wynikających z wyroku pierwszej instancji. Dlatego najpilniejszą kwestią nie jest tylko to, kto ostatecznie wygra spór, ale także to, czy państwo zyska czas i ochronę przed egzekucją do chwili rozstrzygnięcia odwołania.

Spór ma źródło w decyzjach z 2022 r., gdy Polska przestała odbierać kolejne dostawy szczepionek przeciw Covid-19. Argumenty państwa dotyczyły zmienionej sytuacji pandemicznej, nadpodaży preparatów oraz skutków wojny w Ukrainie, która obciążyła finanse publiczne i system ochrony zdrowia.

Firmy farmaceutyczne domagają się wykonania umowy i zapłaty za nieodebrane dawki. W pierwszej instancji sąd nakazał Polsce wykonanie zobowiązań i zapłatę kwoty szacowanej na około 5,6 mld zł. To suma porównywalna z dużymi programami publicznymi, dlatego sprawa wykracza daleko poza techniczne rozliczenie jednego kontraktu.

Kwota sporu jest szczególnie wrażliwa w momencie, gdy system ochrony zdrowia sam wymaga coraz większych dopłat. Każdy miliard przeznaczony na rozliczenie zaległego kontraktu to miliard, którego nie można wydać na świadczenia, inwestycje szpitalne, refundację leków albo skracanie kolejek.

Nawet jeżeli pieniądze zostałyby odzyskane lub płatność odroczona, sam spór generuje koszt obsługi prawnej i ryzyko finansowe. Budżet musi uwzględniać możliwość niekorzystnego finału, a instytucje publiczne muszą planować, co stanie się z ewentualnym obowiązkiem zapłaty.

Znaczenie ma także moment ewentualnej płatności. Wydatek tej skali, pojawiający się nagle w trakcie roku, może wymagać przesunięć w rezerwach, zmian w planie finansowym albo decyzji, które będą odczuwalne w innych częściach sektora publicznego. Dlatego spór sądowy jest równocześnie sporem o przewidywalność finansów państwa.

Najbardziej praktyczny problem polega na tym, że wyrok pierwszej instancji w belgijskim systemie może wywoływać skutki zanim zapadnie prawomocne rozstrzygnięcie. Pfizer rozpoczął działania egzekucyjne, a w przestrzeni publicznej pojawiła się informacja o zajęciu konta Polskiej Agencji Żeglugi Powietrznej.

Dla państwa to sytuacja szczególnie niewygodna. Spór sądowy nadal trwa, ale część skutków finansowych może pojawić się już teraz. Wniosek o wstrzymanie wykonalności wyroku ma więc znaczenie nie tylko prawne, lecz także operacyjne, bo dotyczy płynności i bezpieczeństwa działania publicznych instytucji.

Polska ma prawo korzystać ze wszystkich środków odwoławczych, zwłaszcza przy tak dużej kwocie i kontrakcie zawieranym w wyjątkowych okolicznościach. Argument o zmianie realiów po pandemii jest politycznie zrozumiały: państwo zamawiało szczepionki w czasie zagrożenia, a potem musiało reagować na nową sytuację zdrowotną i geopolityczną.

Równocześnie państwo musi dbać o wiarygodność jako strona dużych umów publicznych. Jeżeli dostawcy uznają, że kontrakty kryzysowe są zbyt łatwo kwestionowane po zmianie okoliczności, przyszłe zakupy mogą być droższe, bardziej obwarowane zabezpieczeniami albo trudniejsze negocjacyjnie. Obrona przed nadmiernym rachunkiem nie może więc zniszczyć zdolności do zawierania umów w kolejnym kryzysie.

To delikatna równowaga. Zbyt miękkie podejście może oznaczać akceptację wielomiliardowego kosztu bez walki o interes podatnika. Zbyt twarde podejście może utrudnić przyszłe negocjacje z dostawcami leków, szczepionek i sprzętu, którzy będą oczekiwać mocniejszych gwarancji płatności.

Sprawa szczepionek pokazuje, że umowy kryzysowe powinny zawierać bardziej elastyczne mechanizmy wygaszania, zmiany wolumenów i dostosowania dostaw do aktualnego zapotrzebowania. Pandemia była sytuacją wyjątkową, ale kolejne kryzysy zdrowotne, wojenne lub migracyjne mogą wymagać równie szybkich zakupów.

W przyszłości państwo powinno mocniej zabezpieczać się przed scenariuszem, w którym potrzebna w danym momencie ilość towaru po kilku miesiącach staje się nadmiarowa. Elastyczność ma swoją cenę, ale brak elastyczności może kosztować jeszcze więcej, jeżeli zamówienie traci sens medyczny, a obowiązek zapłaty pozostaje.

Najważniejsze będą trzy etapy: decyzja w sprawie wstrzymania wykonalności wyroku, tempo rozpoznania apelacji oraz ewentualne rozmowy ugodowe. Każdy z tych elementów może zmienić realne obciążenie budżetu i sposób komunikowania sprawy opinii publicznej.

Ugoda, jeżeli wróciłaby do rozmów, mogłaby zmniejszyć jednorazowy ciężar finansowy, ale prawdopodobnie wymagałaby politycznego uzasadnienia. Obywatele musieliby zobaczyć, dlaczego kompromis jest tańszy lub bezpieczniejszy niż dalsza walka procesowa.

Warto także zwracać uwagę, czy ewentualna zapłata zostanie potraktowana jako jednorazowy koszt, czy wpłynie na plany finansowe ochrony zdrowia. Przy dużej luce w NFZ i rosnących potrzebach pacjentów społeczne pytanie będzie proste: czy za błędy albo sztywność kontraktów zapłaci podatnik, pacjent, czy obie grupy naraz.

Znaczenie ma również komunikacja rządu. Obywatele powinni wiedzieć, czy spór dotyczy wyłącznie pieniędzy za nieodebrane dawki, czy także szerszej interpretacji okoliczności nadzwyczajnych. Bez jasnego wyjaśnienia sprawa będzie łatwo wykorzystywana politycznie, a trudniej oceniana merytorycznie.

Apelacja w sprawie szczepionek jest próbą ograniczenia bardzo dużego ryzyka finansowego, ale nie zamyka problemu. Polska musi bronić interesu publicznego, a jednocześnie utrzymać reputację państwa, które poważnie traktuje swoje zobowiązania.

Najważniejsza lekcja dotyczy przyszłości: kontrakty zawierane w kryzysie muszą być szybkie, ale nie mogą być ślepe na zmianę okoliczności. Inaczej państwo będzie płaciło za bezpieczeństwo podwójnie: najpierw w momencie paniki, potem w sądzie.