Rynek elastyczności ma odciążyć sieci. OZE potrzebuje usług, nie tylko nowych kabli

Towarowa Giełda Energii oraz trzej operatorzy dystrybucyjni chcą rozwijać platformę usług elastyczności. W praktyce chodzi o rynek, na którym magazyny energii, wytwórcy, agregatorzy i aktywni odbiorcy mogą pomagać sieci w konkretnym miejscu i czasie. Dla OZE to ważny krok, bo sama rozbudowa infrastruktury nie wystarczy, jeśli system ma przyjmować coraz więcej zmiennej produkcji.

W takim modelu operator nie musi zawsze czekać na wieloletnią inwestycję sieciową, żeby rozwiązać lokalny problem przeciążenia. Może kupić usługę od uczestnika rynku, który w danym punkcie sieci potrafi zwiększyć lub zmniejszyć zużycie, uruchomić magazyn albo ograniczyć produkcję.

Porozumienie ma znaczenie także dlatego, że obejmuje dużych operatorów działających na różnych obszarach kraju. Jeżeli rozwiązania będą rozwijane wspólnie, łatwiej uniknąć sytuacji, w której każdy region tworzy osobne standardy techniczne, odmienne wymagania dla uczestników i inne zasady rozliczania usług.

Polski system dystrybucyjny był budowany przede wszystkim pod przepływ energii z dużych źródeł do odbiorców. Rozwój fotowoltaiki, energetyki wiatrowej, magazynów i elektryfikacji zmienia tę logikę. Coraz częściej energia płynie lokalnie w różnych kierunkach, a największe obciążenia pojawiają się tam, gdzie wcześniej nie projektowano takiej aktywności.

Problem nie polega wyłącznie na tym, że brakuje kabli. W wielu miejscach krytyczne są konkretne godziny, lokalne szczyty produkcji, gwałtowne spadki zapotrzebowania albo jednoczesna praca wielu instalacji OZE. Usługi elastyczności mają odpowiadać właśnie na takie punktowe napięcia.

W wielu lokalizacjach przyłączenie kolejnego źródła OZE nie zależy wyłącznie od rocznej produkcji energii. Decydująca może być jedna godzina wysokiego nasłonecznienia, silnego wiatru albo niskiego popytu, gdy sieć nie ma gdzie bezpiecznie przyjąć nadwyżki.

Platforma ma pełnić rolę miejsca, w którym operator zgłasza potrzebę odciążenia sieci, a uczestnicy rynku oferują konkretną reakcję. Może to być ograniczenie poboru, zwiększenie poboru w godzinach nadwyżki energii, oddanie energii z magazynu albo czasowe zmniejszenie generacji.

Najważniejsza jest lokalizacja. Dla sieci liczy się nie tylko liczba megawatów, lecz także punkt przyłączenia i moment wykonania usługi. Redukcja w niewłaściwej części systemu nie rozwiąże problemu przeciążonego transformatora albo linii, dlatego platforma musi łączyć dane techniczne z rynkowym rozliczeniem.

Dla uczestnika rynku ważna będzie przewidywalność komunikatu. Im dokładniej określone zostaną parametry usługi, czas reakcji, minimalna moc i zasady potwierdzania wykonania, tym łatwiej będzie przygotować inwestycję w magazyn, automatykę lub system zarządzania energią.

Naturalnymi uczestnikami rynku będą właściciele magazynów energii, wytwórcy OZE, agregatorzy i duzi odbiorcy, którzy potrafią zarządzać profilem zużycia. W przyszłości znaczenie mogą mieć także społeczności energetyczne, zakłady przemysłowe, centra danych, obiekty chłodnicze i floty ładowania pojazdów elektrycznych.

Dla tych podmiotów elastyczność może stać się dodatkowym źródłem przychodu. Nie wystarczy jednak sama gotowość techniczna. Potrzebne będą pomiary, automatyka, umowy, wiarygodność wykonania usługi i zdolność do szybkiej reakcji na sygnał operatora.

Agregatorzy mogą odegrać szczególną rolę, bo pojedynczy odbiorca często nie ma skali potrzebnej operatorowi. Połączenie wielu mniejszych zasobów w jeden portfel może stworzyć usługę wystarczająco dużą, mierzalną i atrakcyjną dla sieci.

Rynek usług elastyczności nie jest zamiennikiem modernizacji sieci. Polska nadal potrzebuje nowych linii, transformatorów, cyfryzacji, automatyki i przyłączeń dostosowanych do rozproszonej energetyki. Elastyczność może jednak ograniczyć część kosztów i zmniejszyć liczbę sytuacji, w których jedyną odpowiedzią jest kosztowna rozbudowa.

Najlepiej działa model mieszany: tam, gdzie problem jest trwały i strukturalny, potrzebna jest inwestycja. Tam, gdzie przeciążenia pojawiają się okresowo albo zależą od pogody, popytu i lokalnej produkcji, usługa elastyczności może być szybsza i tańsza.

Zbyt optymistyczne traktowanie elastyczności byłoby ryzykowne. Jeżeli lokalna sieć jest stale przeciążona, a liczba nowych źródeł rośnie, kupowanie usług może jedynie odsunąć problem. Wtedy potrzebna jest decyzja inwestycyjna, a nie tylko sprawniejsze zarządzanie godzinami krytycznymi.

Rozwój OZE zwiększa presję na sieci, ale jednocześnie daje nowe zasoby elastyczności. Magazyny, agregatorzy i aktywni odbiorcy mogą pomóc w wykorzystaniu energii wtedy, gdy jest jej dużo, oraz w ograniczeniu napięć wtedy, gdy lokalna generacja przekracza możliwości odbioru.

Znaczenie takich narzędzi będzie rosło wraz z kolejnymi projektami wiatrowymi na lądzie i morzu. Morska energetyka wiatrowa wprowadzi do systemu duże wolumeny energii, a dystrybucja będzie musiała lepiej współpracować z przesyłem, lokalnym popytem i magazynowaniem.

Firmy planujące magazyny energii, własne źródła OZE albo rozbudowę zakładów powinny sprawdzić, czy ich inwestycje mogą w przyszłości świadczyć usługi elastyczności. Już na etapie projektu warto przewidzieć pomiary, sterowanie i możliwość udokumentowania reakcji na sygnał z rynku.

Samorządy mogą patrzeć na elastyczność szerzej: przez pryzmat lokalnych klastrów, spółdzielni, oczyszczalni, wodociągów, szkół z fotowoltaiką i magazynów przy infrastrukturze krytycznej. Dobrze zaprojektowana lokalna energia może nie tylko obniżać rachunki, lecz także pomagać sieci.

W praktyce przewagę zyskają ci inwestorzy, którzy od początku projektują instalacje jako element lokalnego systemu, a nie wyłącznie własne źródło tańszej energii. Magazyn, falownik, układ pomiarowy i umowa przyłączeniowa mogą przesądzić o tym, czy projekt będzie gotowy do świadczenia usług.

Porozumienie TGE i operatorów dystrybucyjnych pokazuje, że polska energetyka wchodzi w etap, w którym sieć potrzebuje usług, danych i aktywnych odbiorców równie mocno jak nowych inwestycji infrastrukturalnych. Elastyczność nie rozwiąże wszystkich problemów, ale może zmniejszyć koszt integracji OZE i skrócić czas reakcji na lokalne przeciążenia.

Najważniejsze będzie przejście od deklaracji do prostych zasad rynkowych. Uczestnik musi wiedzieć, za co otrzyma wynagrodzenie, jak zostanie zmierzona usługa i jakie ryzyko bierze na siebie, gdy deklaruje gotowość pomocy sieci.