Reforma ETS bliżej polskich postulatów. Stawką są rachunki za energię

Unijna reforma ETS może przesądzić, jak szybko po 2030 roku będą rosły koszty emisji w energetyce i przemyśle. Dla Polski kluczowe są trzy elementy: utrzymanie Funduszu Modernizacyjnego po 2030 roku, nowy fundusz przemysłowy oparty na 400 mln uprawnień oraz wolniejsze wygaszanie darmowych uprawnień dla części zakładów. To nie jest koniec sporu, ale punkt wyjścia do negocjacji, które będą miały wpływ na rachunki za energię, ciepło i konkurencyjność firm.

Dla Polski najważniejsze nie jest samo istnienie ETS, bo ten system pozostanie centralnym narzędziem unijnej polityki klimatycznej. Kluczowe jest tempo zmniejszania puli uprawnień, zakres darmowych przydziałów dla przemysłu oraz to, czy państwa o większym udziale węgla w energetyce dostaną wystarczające finansowanie na modernizację.

Polska wchodzi w kolejną dekadę transformacji z miksu energetycznego, który nadal jest bardziej emisyjny niż w wielu krajach Europy Zachodniej. W praktyce oznacza to, że koszt CO2 mocniej przekłada się na hurtowe ceny prądu, koszty ciepła systemowego i wydatki firm produkcyjnych. W polskich rachunkach za prąd sam komponent związany z emisjami potrafi być bliski jednej czwartej końcowej ceny.

Zbyt szybkie zaostrzenie ETS po 2030 roku mogłoby przyspieszyć inwestycje w czystsze technologie, ale jednocześnie podniosłoby ryzyko droższej energii oraz przenoszenia produkcji poza Unię Europejską. Polski interes polega więc na znalezieniu równowagi: sygnał cenowy ma wymuszać modernizację, lecz nie może odbierać gospodarce czasu i kapitału potrzebnego do jej przeprowadzenia.

Pierwszym istotnym elementem jest utrzymanie Funduszu Modernizacyjnego także po 2030 roku. Fundusz jest zasilany wpływami z uprawnień do emisji i wspiera inwestycje w państwach o niższych dochodach. Dla Polski to jedno z największych narzędzi finansowania sieci elektroenergetycznych, ciepłownictwa, efektywności energetycznej, odnawialnych źródeł energii i modernizacji przemysłu.

Znaczenie tego rozwiązania jest większe niż sama nazwa funduszu. Jeżeli pieniądze pozostają powiązane z ETS, część kosztów emisji wraca do gospodarki jako kapitał na inwestycje. Gdyby środki zostały wchłonięte do ogólnego budżetu unijnego, Polska miałaby mniejszą przewidywalność finansowania i trudniej byłoby planować wieloletnie projekty energetyczne.

Drugim rozwiązaniem jest nowy fundusz przemysłowy, którego skala miałaby odpowiadać 400 mln uprawnień do emisji. Część tej puli ma zostać przeznaczona dla państw o niższych dochodach, co daje Polsce szansę na finansowanie projektów w hutnictwie, chemii, produkcji cementu, nawozów, szkła, papieru i innych sektorach o dużym zużyciu energii.

Taki fundusz może być praktycznym buforem między ostrzejszą polityką klimatyczną a realnymi możliwościami zakładów. Pieniądze powinny trafiać przede wszystkim na elektryfikację procesów, odzysk ciepła, własne źródła energii, magazyny, ograniczenie zużycia paliw kopalnych oraz technologie wychwytywania CO2 tam, gdzie emisji nie da się łatwo uniknąć.

Trzecim punktem sporu są darmowe uprawnienia dla przemysłu. Obecne zasady zakładają ich stopniowe wygaszenie w sektorach objętych granicznym podatkiem węglowym CBAM. Problem polega na tym, że CBAM chroni głównie rynek unijny przed importem tańszych towarów wytwarzanych przy niższych kosztach klimatycznych. Nie rozwiązuje jednak w pełni problemu eksportu poza Unię Europejską ani sytuacji firm, które wykorzystują energochłonne surowce w dalszych etapach produkcji.

Wolniejsze wygaszanie darmowych uprawnień po 2034 roku byłoby dla przemysłu dodatkowym czasem na inwestycje. Nie powinno być traktowane jako trwała ulga od transformacji, lecz jako warunkowy most do nowych technologii. Jeżeli darmowe przydziały nie będą powiązane z realną modernizacją, ETS straci część swojej skuteczności. Jeżeli znikną zbyt szybko, część produkcji może przenieść się tam, gdzie koszt emisji jest niższy.

Dla gospodarstw domowych reforma nie oznacza automatycznej obniżki rachunków. Cena energii zależy także od taryf, kontraktów spółek, kosztów paliw, opłat sieciowych, podatków oraz ewentualnych działań osłonowych. Mimo to ETS pozostaje jednym z czynników, które najmocniej wpływają na hurtową cenę energii w kraju z dużym udziałem węgla.

Łagodniejsza ścieżka po 2030 roku może zmniejszyć presję na podwyżki, zwłaszcza w okresach wysokich cen uprawnień. Ważne jest również ciepłownictwo, bo wiele systemów miejskich nadal korzysta z paliw kopalnych. Jeżeli modernizacja sieci i źródeł ciepła przyspieszy, koszt ETS będzie mniej widoczny w rachunkach mieszkańców.

Osobnym elementem reformy powinien być mechanizm stabilizujący rynek uprawnień. ETS musi zachować presję inwestycyjną, ale gospodarka potrzebuje ochrony przed gwałtownymi skokami cen, które nie wynikają z realnego tempa modernizacji. W takim scenariuszu koszt emisji staje się nie tylko narzędziem klimatycznym, lecz także źródłem niepewności dla przedsiębiorstw i odbiorców energii.

Najlepszy mechanizm dla Polski byłby przejrzysty, automatyczny i uruchamiany tylko w wyjątkowych warunkach. Zbyt słaby bezpiecznik nie ograniczy ryzyka szoku cenowego. Zbyt mocny mógłby osłabić bodziec do inwestycji. Równowaga między tymi celami będzie jednym z najważniejszych technicznych sporów w negocjacjach.

Przemysł nie powinien traktować łagodniejszej reformy jako powodu do czekania. Jeżeli po 2030 roku pojawi się więcej czasu i pieniędzy, przewagę zdobędą firmy z gotowymi projektami, pozwoleniami, audytami energetycznymi i planami zakupów energii. Opóźnianie decyzji może sprawić, że środki publiczne trafią do tych, którzy szybciej przygotują inwestycje.

Administracja ma podobne zadanie. Same fundusze nie wystarczą, jeżeli nabory będą zbyt wolne, warunki nieczytelne, a pozwolenia i przyłączenia sieciowe będą blokować projekty. Reforma ETS może być dla Polski korzystna tylko wtedy, gdy pieniądze zostaną zamienione na realne moce, sieci, ciepłownie, magazyny energii i niższe zużycie paliw.

Najważniejszą zmianą nie byłoby zawieszenie ETS, lecz takie ustawienie reformy, aby koszt emisji przyspieszał modernizację bez uderzenia w rachunki i przemysł mocniej, niż gospodarka jest w stanie udźwignąć. Utrzymanie Funduszu Modernizacyjnego, nowy fundusz dla przemysłu i wolniejsze wygaszanie darmowych uprawnień dają Polsce czas oraz kapitał.

Ten czas nie będzie jednak darmowy. Jeżeli środki zostaną przejedzone albo utkną w procedurach, koszt ETS wróci w cenach energii, ciepła i produktów. Jeśli zostaną szybko przekierowane na inwestycje, reforma może stać się dla Polski narzędziem zmniejszania ryzyka, a nie tylko kolejnym obciążeniem klimatycznym.