SAFE 0 zderza się z zakazem finansowania państwa przez bank centralny. Złoto NBP nie jest prostą kasą na armię

Pomysł finansowania obronności z pieniędzy Narodowego Banku Polskiego wraca w ostrzejszej wersji, bo Europejski Bank Centralny zakwestionował mechanizm oparty na rezerwach i zyskach banku centralnego. Chodzi o projekt określany jako polski SAFE 0 proc., przedstawiany jako alternatywa dla unijnego instrumentu obronnego. Spór nie dotyczy tego, czy armia potrzebuje pieniędzy, lecz tego, czy można je wyprowadzić z banku centralnego bez naruszenia prawa i niezależności NBP.

SAFE 0 proc. ma być krajową odpowiedzią na unijne preferencyjne finansowanie wydatków obronnych. W projekcie pojawia się Polski Fundusz Inwestycji Obronnych, który miałby zasilać inwestycje wojskowe środkami powiązanymi z wynikiem Narodowego Banku Polskiego. W debacie szczególne miejsce zajmuje złoto NBP, bo wzrost jego wartości tworzy pokusę potraktowania rezerw jak źródła pieniędzy na bieżące potrzeby państwa.

Politycznie propozycja brzmi atrakcyjnie: więcej pieniędzy na armię, bez klasycznej pożyczki i bez oprocentowania. Problem zaczyna się w momencie przełożenia hasła na prawo. Bank centralny nie jest zwykłą kasą państwa, a rezerwy walutowe i złoto pełnią funkcję stabilizacyjną. Mają wzmacniać wiarygodność pieniądza, bilansu i bezpieczeństwa finansowego, a nie finansować wydatki wybrane przez bieżącą większość polityczną.

Europejski Bank Centralny pilnuje zasady, która jest fundamentem europejskiego systemu banków centralnych: bank centralny nie może finansować państwa. Art. 123 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej zakazuje kredytowania sektora publicznego przez bank centralny i obchodzenia tego zakazu przez konstrukcje, które w praktyce dawałyby podobny efekt.

Wątpliwość przy SAFE 0 polega na tym, że pieniądze z banku centralnego miałyby zostać powiązane z konkretnym celem budżetowym, czyli wydatkami obronnymi. Nawet jeżeli formalnie użyje się funduszu, transakcji na złocie albo zasad podziału zysku, istotne pozostaje pytanie o cel ekonomiczny. Jeżeli bank centralny finansuje zadanie państwa, zakaz finansowania pieniężnego staje się realną przeszkodą.

Rezerwy złota wyglądają w debacie publicznej jak majątek, który można spieniężyć w dowolnym momencie. W praktyce to część bilansu banku centralnego i zabezpieczenie na czas niepewności. Złoto może rosnąć lub spadać w wycenie, a sam wzrost wartości nie oznacza automatycznie gotówki dostępnej na przelewy dla wojska.

Największy kłopot dotyczy różnicy między zyskiem księgowym a realnym przepływem pieniędzy. Wycena aktywa może poprawić obraz bilansu, ale nie musi oznaczać, że bank centralny ma trwały dochód do podziału. Jeżeli państwo buduje program obronny na takim fundamencie, wprowadza do planowania wojskowego zmienność cen złota, kursów walut i zasad rachunkowości.

Narodowy Bank Polski przekazuje część zysku do budżetu, ale dzieje się to po zamknięciu roku i po zastosowaniu zasad rachunkowości oraz tworzenia rezerw. To nie jest konto, z którego rząd może pobierać pieniądze wtedy, gdy pojawi się pilna potrzeba. W ostatnich latach wynik NBP był dodatkowo obciążony stratami, co pokazuje, że opieranie wieloletniego programu na niepewnym zysku jest ryzykowne.

Odrębny fundusz nie usuwa tego problemu. Jeżeli pieniądze trafiają z banku centralnego na konkretny cel państwowy, zmienia się tylko techniczna ścieżka przepływu. Dla prawa europejskiego i wiarygodności instytucji liczy się nie nazwa rachunku, lecz to, czy niezależny bank centralny zostaje wciągnięty w finansowanie polityki fiskalnej.

Polska od lat korzysta z funduszy celowych, które pozwalają finansować wybrane zadania poza klasycznym układem budżetowym. Taka konstrukcja może przyspieszać inwestycje, ale ma cenę: słabszą przejrzystość, trudniejszą kontrolę parlamentarną i większe ryzyko obchodzenia limitów. Przy obronności pokusa jest szczególnie duża, bo potrzeby są pilne i kosztowne.

SAFE 0 dokłada do tego jeszcze jeden element: źródłem zasilania miałby być bank centralny. To znacznie poważniejszy problem niż zwykły spór o fundusz poza budżetem. Państwo może tworzyć fundusze, może emitować dług i może korzystać z unijnych instrumentów, ale nie powinno przesuwać granicy między polityką fiskalną a pieniężną. Ta granica chroni nie tylko prawników, lecz także podatników i posiadaczy złotego.

Dla wojska najgorsza jest niepewność finansowania. Programy zbrojeniowe wymagają wieloletnich umów, zaliczek, harmonogramów produkcji, serwisu i szkolenia. Jeżeli źródło pieniędzy jest prawnie sporne, firmy nie wiedzą, czy mogą budować moce, zatrudniać ludzi i zamawiać komponenty. Armia nie dostaje wtedy stabilności, tylko kolejny polityczny zakład.

Przemysł obronny potrzebuje przewidywalnych pieniędzy bardziej niż efektownych konstrukcji. Fabryka amunicji, radarów, pojazdów albo dronów nie może planować inwestycji na podstawie sporu o to, czy zysk banku centralnego będzie realny i legalny. Bezpieczeństwo wymaga finansowania, które przejdzie przez kontrolę prawną, budżetową i rynkową.

Niepewność ma też koszt negocjacyjny. Dostawcy sprzętu, banki i partnerzy przemysłowi patrzą na to, czy zamawiający ma stabilne źródło finansowania. Jeżeli pieniądze są obciążone ryzykiem sporu z instytucjami europejskimi, kontrakty mogą być trudniejsze, droższe albo wolniejsze. W obronności czas jest częścią ceny.

Najbardziej przejrzyste są narzędzia klasyczne: budżet, dług, fundusze obronne z jasnym nadzorem oraz instrumenty europejskie. Każde z nich ma koszt, ale koszt jest widoczny. Obywatel i rynek mogą ocenić oprocentowanie, terminy spłaty, wpływ na deficyt oraz korzyści dla krajowego przemysłu. To mniej efektowne niż hasło o zerowym oprocentowaniu, lecz bardziej odporne na kontrolę.

Jeżeli państwo chce wykorzystać zysk NBP, powinno trzymać się standardowej ścieżki transferu do budżetu i nie przypisywać bankowi centralnemu zadań fiskalnych. Obrona może być priorytetem budżetowym, ale priorytet nie znosi zasad. Właśnie w czasie napięć geopolitycznych instytucje finansowe muszą wyglądać stabilnie, a nie jak zaplecze doraźnego finansowania.

Dobra konstrukcja powinna także jasno pokazywać, jaka część pieniędzy trafi do krajowych zakładów, a jaka do dostawców zagranicznych. Spór o źródło finansowania nie może przykryć pytania o wykonanie. Sama dostępność środków nie gwarantuje, że armia szybciej dostanie sprzęt, jeżeli zabraknie zdolności produkcyjnych, procedur zakupowych i planu dla polskiego przemysłu.

SAFE 0 pokazuje realny problem: Polska potrzebuje ogromnych i szybkich pieniędzy na bezpieczeństwo. Nie oznacza to jednak, że każdy pomysł finansowania jest równie dobry. Mechanizm oparty na złocie i zyskach NBP uderza w granicę, której bank centralny nie powinien przekraczać.

Złoto NBP jest ważnym elementem odporności państwa, ale nie jest prostą skarbonką na armię. Jeżeli finansowanie obronności ma być trwałe, musi być legalne, policzalne i odporne na zmianę wyceny aktywów. Inaczej spór o zero procent może opóźnić to, co najważniejsze: realne zamówienia, produkcję i dostawy dla wojska.