Nowa RPO czeka na Senat. Wybór Sylwii Gregorczyk-Abram otwiera test dla instytucji

Sejm wybrał Sylwię Gregorczyk-Abram na stanowisko Rzecznika Praw Obywatelskich, ale procedura nie jest jeszcze zakończona. Do objęcia urzędu potrzebna jest zgoda Senatu, a kadencja Marcina Wiącka kończy się 23 lipca. To decyzja ważna nie tylko politycznie, lecz przede wszystkim instytucjonalnie, bo RPO jest jednym z najważniejszych bezpieczników obywatela w sporze z państwem.

Uchwała Sejmu nie oznacza jeszcze automatycznej zmiany na urzędzie. Rzecznik Praw Obywatelskich jest wybierany przez Sejm za zgodą Senatu, dlatego kolejny ruch należy do izby wyższej. Dopiero pozytywna decyzja Senatu pozwoli nowej rzeczniczce przejąć obowiązki po zakończeniu kadencji obecnego RPO.

Układ głosów pokazuje, że kandydatka przekroczyła wymagany próg, ale nie zbudowała bardzo szerokiego porozumienia ponad podziałami. To ważna informacja na starcie, bo urząd rzecznika działa najlepiej wtedy, gdy jego interwencje nie są automatycznie traktowane jako element bieżącej walki partyjnej.

Wymóg udziału dwóch izb parlamentu ma chronić urząd przed prostym podporządkowaniem bieżącej większości sejmowej. RPO nie jest członkiem rządu ani politycznym pełnomocnikiem większości, lecz organem, który ma patrzeć państwu na ręce w imieniu obywateli.

Senat może więc nadać wyborowi ostateczny bieg albo zatrzymać procedurę. W praktyce najbliższe dni pokażą, czy wokół obsady urzędu powstanie stabilna większość instytucjonalna, czy spór o rzecznika zostanie przeniesiony do kolejnej fazy politycznej.

Senacka część procedury ma także znaczenie dla ciągłości pracy Biura RPO. Im szybciej zapadnie rozstrzygnięcie, tym łatwiej uniknąć okresu niepewności organizacyjnej, w którym pracownicy biura prowadzą sprawy obywateli, ale opinia publiczna czeka na ostateczne potwierdzenie nowego kierownictwa.

Rzecznik Praw Obywatelskich interweniuje tam, gdzie obywatel zderza się z administracją, sądem, służbą zdrowia, policją, więziennictwem, szkołą albo inną częścią państwa. Może podejmować sprawy indywidualne, kierować wystąpienia do instytucji, przystępować do postępowań i inicjować kontrolę konstytucyjną.

Siła tego urzędu nie polega na wydawaniu nakazów każdej instytucji, lecz na konsekwentnym wymuszaniu odpowiedzi, porządkowaniu argumentów prawnych i nagłaśnianiu problemów systemowych. Dla obywatela RPO bywa ostatnim miejscem, w którym skarga zostaje potraktowana jako sprawa publiczna, a nie prywatna niedogodność.

W praktycznej warstwie urząd rzecznika działa często przez cierpliwe zbieranie skarg, analizowanie wzorców i zamienianie pojedynczych historii w problem systemowy. Dzięki temu sprawa jednej osoby może stać się impulsem do zmiany procedury, wykładni przepisu albo sposobu działania całej instytucji.

Sylwia Gregorczyk-Abram jest adwokatką związaną z działalnością na rzecz praw człowieka i praworządności. Współtworzyła inicjatywę Wolne Sądy i Komitet Obrony Sprawiedliwości, działa także w Stowarzyszeniu im. prof. Zbigniewa Hołdy.

Jej publiczny profil jest mocno związany z tematami wymiaru sprawiedliwości, ochrony aktywistów, praw obywatelskich i kontroli działań państwa. To oznacza, że ewentualny początek kadencji będzie od razu czytany przez pryzmat sporu o niezależność instytucji oraz rozliczanie nadużyć władzy.

Taki dorobek może pomóc w sprawach związanych z sądami i prawami człowieka, ale jednocześnie podnosi poprzeczkę neutralności. Nowa rzeczniczka, jeśli obejmie urząd, będzie musiała pokazać, że broni standardów także wtedy, gdy sprawa nie pasuje do oczekiwań jej politycznych zwolenników.

Kandydatura Gregorczyk-Abram została wyłoniona w warunkach ostrego sporu o państwo prawa, ale praca RPO nie może ograniczyć się do jednej strony tego konfliktu. Rzecznik musi reagować zarówno na nadużycia władzy centralnej, jak i na problemy samorządów, sądów, urzędów, służb oraz podmiotów wykonujących zadania publiczne.

Największym ryzykiem dla urzędu byłoby sprowadzenie go do roli symbolu politycznego. Największą szansą jest natomiast wykorzystanie rozpoznawalności nowej rzeczniczki do odbudowy praktycznego znaczenia skarg obywatelskich, wystąpień generalnych i interwencji w sprawach codziennych.

To szczególnie istotne w okresie, gdy wiele sporów o prawa obywatelskie ma jednocześnie wymiar prawny, społeczny i medialny. RPO powinien porządkować te konflikty językiem prawa, a nie wzmacniać ich partyjny ton.

Lista spraw, które mogą wymagać aktywności rzecznika, jest szeroka: dostęp do ochrony zdrowia, przewlekłość postępowań, prawa osób z niepełnosprawnościami, warunki w miejscach detencji, ochrona prywatności, prawa migrantów, sytuacja dzieci i seniorów oraz standard traktowania obywatela przez urzędy.

Osobną kategorią będą sprawy po latach napięć wokół wymiaru sprawiedliwości. RPO może stać się ważnym uczestnikiem debat o niezależności sądów, odpowiedzialności dyscyplinarnej, prawie do rzetelnego procesu i skutkach zmian legislacyjnych dla zwykłych uczestników postępowań.

Dla obywateli najważniejsze będą jednak nie wielkie deklaracje, lecz tempo reakcji na skargi i widoczność konkretnych interwencji. Urząd może wzmacniać zaufanie wtedy, gdy wyjaśnia sprawy zrozumiałym językiem i pokazuje, jakie realne działania zostały podjęte po sygnale od obywatela.

Pierwszym punktem obserwacji będzie decyzja Senatu i tempo dalszej procedury. Kadencja Marcina Wiącka kończy się 23 lipca, więc kalendarz ma znaczenie praktyczne, a nie wyłącznie symboliczne.

Drugim punktem będzie sposób ułożenia relacji z parlamentem, rządem i sądami. RPO potrzebuje niezależności, ale także skutecznych kanałów komunikacji, bo wiele interwencji kończy się dopiero wtedy, gdy instytucja publiczna zmienia praktykę albo przygotowuje korektę przepisów.

Istotne będą również pierwsze priorytety ogłoszone po ewentualnym objęciu urzędu. Jeżeli nowa RPO szybko wskaże kilka tematów przekrojowych i jednocześnie utrzyma obsługę bieżących skarg, łatwiej będzie ocenić, czy urząd zmienia styl pracy, czy tylko personalne kierownictwo.

Wybór Sylwii Gregorczyk-Abram przez Sejm to dopiero pierwszy etap zmiany na jednym z najważniejszych urzędów ochrony praw obywatelskich. Jeżeli Senat wyrazi zgodę, nowa RPO przejmie urząd w momencie, w którym oczekiwania wobec państwa prawa są bardzo wysokie, a zaufanie do instytucji nadal wymaga odbudowy.

Najważniejszym testem nie będzie jednak sam życiorys kandydatki ani wynik głosowania, lecz to, czy urząd pozostanie konsekwentnie po stronie obywatela także wtedy, gdy sprawa jest niewygodna dla aktualnej większości.