Polska szkoła kurczy się demograficznie. Spadek o 25,7 proc. wymaga właściwej interpretacji

Liczba uczniów na poziomie edukacji podstawowej ISCED 1 była w Polsce w 2024 roku o 25,7 proc. niższa niż dekadę wcześniej. To największy względny spadek wśród państw Unii Europejskiej z dostępnymi danymi. Wyniku nie można jednak utożsamiać ze zmianą liczby wszystkich uczniów polskich ośmioletnich szkół podstawowych, ponieważ europejska klasyfikacja obejmuje krótszy etap kształcenia.

W 2024 roku na poziomie ISCED 1 uczyło się w Unii Europejskiej 23,2 mln dzieci. W porównaniu z 2023 rokiem liczba ta zmniejszyła się nieznacznie, o około 35 tys. osób, lecz w perspektywie dziesięciu lat wzrosła o 2,9 proc., czyli o blisko 659 tys. uczniów. Wspólny wynik ukrywa więc bardzo różne kierunki zmian w poszczególnych państwach.

Polska znalazła się na przeciwnym krańcu zestawienia niż Luksemburg i Słowenia, gdzie liczba uczniów wzrosła odpowiednio o 21,4 i 18,2 proc. Polski spadek o 25,7 proc. był znacznie głębszy niż w Chorwacji, która odnotowała 10,3 proc., oraz w Portugalii ze spadkiem o 10 proc. Skala różnicy pokazuje, że krajowy system oświaty mierzy się z wyjątkowo silnym przesunięciem demograficznym, nawet jeśli część wyniku zależy od organizacji etapów nauki.

Europejskie porównanie opiera się na klasyfikacji ISCED, która grupuje podobne poziomy kształcenia, a nie szkoły noszące tę samą nazwę. Etap ISCED 1 trwa w państwach UE od czterech do siedmiu lat. W Polsce obejmuje początkową część edukacji podstawowej i dlatego nie jest prostym odpowiednikiem wszystkich klas od pierwszej do ósmej.

Ta różnica ma duże znaczenie dla tytułowego wyniku. Spadek o 25,7 proc. opisuje porównywalny międzynarodowo poziom edukacji, lecz nie daje podstaw do stwierdzenia, że z polskich szkół podstawowych ubyła dokładnie jedna czwarta wszystkich uczniów. Do oceny całej krajowej sieci trzeba równolegle wykorzystać dane obejmujące pełną strukturę polskiej szkoły, a także uwzględnić reformy zmieniające długość poszczególnych etapów.

W roku szkolnym 2024/2025 do 14 012 szkół podstawowych dla dzieci i młodzieży uczęszczało 3 213 121 uczniów. Było ich o 205,7 tys., czyli o 6,8 proc., więcej niż rok wcześniej. Taki roczny ruch może wyglądać jak zaprzeczenie dekadowego spadku, ale dotyczy innego zakresu statystycznego i został dodatkowo ukształtowany przez liczebność roczników oraz wcześniejsze zmiany ustroju szkolnego.

Oświata reaguje na demografię z opóźnieniem. Najpierw maleje liczba urodzeń, następnie zmniejszają się nabory do klas pierwszych, a dopiero po kilku latach słabsze roczniki przechodzą przez kolejne etapy nauki. W pojedynczym roku łączna liczba uczniów może wzrosnąć z powodu kumulacji roczników, migracji lub przesunięć między typami szkół, mimo że długookresowa baza demograficzna nadal się kurczy.

Około 6 tys. szkół podstawowych działało w miastach, a 8 tys. na obszarach wiejskich. Proporcje uczniów były odwrotne: w placówkach miejskich uczyło się około 2,1 mln dzieci, natomiast na wsi 1,1 mln. Oznacza to, że wiele szkół poza dużymi ośrodkami pracuje z mniejszą liczbą uczniów i szybciej odczuwa spadek naboru.

Liczba publicznych szkół podstawowych zmniejszyła się z 12 092 w roku szkolnym 2019/2020 do 11 711 pięć lat później. Każda decyzja o połączeniu lub likwidacji placówki wpływa na dojazdy, organizację pracy rodziców oraz dostępność zajęć dodatkowych. Mała szkoła bywa centrum lokalnej społeczności, ale jej utrzymanie przy kilkuosobowych klasach wymaga coraz większego wydatku w przeliczeniu na jednego ucznia.

Spadek liczby uczniów nie obniża wydatków oświatowych w tej samej proporcji. Budynek trzeba ogrzać, wyposażyć i utrzymać niezależnie od tego, czy w klasie siedzi dwudziestu uczniów, czy dziesięciu. Potrzebni są także dyrektorzy, obsługa, transport i nauczyciele przedmiotów, których etatów nie da się dzielić dokładnie proporcjonalnie do liczby dzieci.

Największą presję odczują gminy z rozproszoną zabudową i kilkoma małymi placówkami. Zamknięcie jednej szkoły może poprawić wykorzystanie pozostałych budynków, ale jednocześnie zwiększyć koszt dowozu oraz wydłużyć drogę dziecka do szkoły. Racjonalizacja sieci wymaga więc wieloletniej prognozy naboru, oceny stanu budynków i rozmowy z mieszkańcami, a nie mechanicznego przeliczania liczby uczniów na liczbę placówek.

W całej UE na jednego nauczyciela przypadało w 2024 roku średnio 13,3 ucznia na poziomie ISCED 1, wobec 14,2 dekadę wcześniej. Polski wskaźnik wynosił około 13 uczniów. Spadek relacji może ułatwiać indywidualną pracę z dziećmi, lecz sam w sobie nie świadczy o mniejszych klasach ani o poprawie jakości nauczania.

Wskaźnik uczniów na nauczyciela obejmuje całe zatrudnienie pedagogiczne i całą populację uczniów, dlatego różni się od średniej liczebności oddziału. Na wynik wpływają etaty specjalistów, nauczycieli wspomagających, niepełne wymiary pracy i organizacja zajęć. Ocena warunków wymaga osobnych informacji o wielkości klas, wakatach, kwalifikacjach kadry oraz dostępie do psychologów, pedagogów i nauczycieli przedmiotów.

Kurczące się roczniki mogą ograniczać liczbę oddziałów i godzin w jednych gminach, podczas gdy duże miasta nadal będą szukały nauczycieli określonych specjalności. Migracja wewnętrzna, napływ rodzin z zagranicy i rozwój nowych osiedli tworzą lokalne wzrosty, których nie pokazuje krajowa średnia. Dlatego równocześnie mogą występować redukcje etatów w małych miejscowościach i braki kadrowe w ośrodkach metropolitalnych.

Potrzebne są mechanizmy ułatwiające przekwalifikowanie, pracę w kilku placówkach oraz przenoszenie nauczycieli między gminami. Demograficzne zmniejszenie liczby dzieci może też stać się okazją do zwiększenia dostępu do pomocy specjalistycznej i zajęć wyrównawczych, jeśli uwolnione zasoby pozostaną w systemie. Bez takiej decyzji niższa liczba uczniów przełoży się głównie na oszczędności i napięcia kadrowe.

Planowanie sieci szkół wymaga oddzielenia efektów reformy od zmian liczby urodzeń i migracji. Najbardziej użyteczne będą prognozy dla każdej gminy, obejmujące dzieci zameldowane i faktycznie mieszkające na danym terenie, planowaną zabudowę mieszkaniową oraz dostępność transportu. Krajowa liczba nie pokaże, czy za trzy lata zabraknie miejsc na jednym osiedlu, a kilka kilometrów dalej pozostanie niemal pusty budynek.

Warto także publikować wspólnie dane o liczbie uczniów, oddziałów, nauczycieli, szkołach i kosztach w przeliczeniu na dziecko. Dopiero taki zestaw pozwoli ocenić, czy mniejsza populacja poprawia warunki nauki, czy jedynie podnosi koszt utrzymania niewykorzystanej infrastruktury. Przejrzyste informacje ograniczą też ryzyko, że międzynarodowy wskaźnik zostanie użyty jako pozornie precyzyjny argument za decyzją podjętą bez analizy lokalnej.

Spadek o 25,7 proc. jest mocnym sygnałem długoterminowej presji demograficznej, ale opisuje poziom ISCED 1, a nie całą polską ośmioletnią szkołę podstawową. Zestawienie go z krajowym, krótkoterminowym wzrostem liczby uczniów pokazuje, jak łatwo pomylić różne definicje i horyzonty czasu.

Najważniejsze zadanie nie polega na prostym zmniejszeniu liczby szkół. Państwo i samorządy muszą dopasować budynki, transport oraz zatrudnienie do mapy przyszłych naborów, a jednocześnie chronić dostęp do edukacji w małych miejscowościach. Właściwie wykorzystany niż demograficzny może poprawić wsparcie uczniów; źle zarządzony pogłębi różnice między regionami.