Rosja wraca do presji nuklearnej wokół traktatu CTBT

W 30. rocznicę otwarcia traktatu o całkowitym zakazie prób jądrowych do podpisu Moskwa ponownie sięgnęła po język nuklearnej presji. Rosyjskie MSZ zapowiedziało proporcjonalną odpowiedź, jeżeli Stany Zjednoczone lub inne państwo wznowią testy. To polityczny sygnał, a nie zapowiedź konkretnej próby. Pokazuje jednak, jak kruchy pozostaje system, który od trzech dekad ogranicza testy bez pełnego wejścia traktatu w życie.

Rzeczniczka rosyjskiego MSZ Maria Zacharowa stwierdziła, że perspektywy wejścia CTBT w życie pozostają niepewne, a główną odpowiedzialnością obarczyła Stany Zjednoczone. Dodała, że Rosja podejmie odpowiednie, proporcjonalne kroki, jeśli Waszyngton albo inne państwo przeprowadzi próbę jądrową. Wypowiedź pojawiła się dokładnie wtedy, gdy wspólnota międzynarodowa przypominała 30 lat od udostępnienia traktatu do podpisu.

Sformułowanie o odpowiedzi pozostawia Moskwie szerokie pole interpretacji. Może służyć presji politycznej, uzasadniać przygotowania techniczne albo podtrzymywać niepewność po stronie przeciwników. Nie zawiera daty, lokalizacji ani decyzji o przeprowadzeniu testu. Dlatego należy je traktować jako element strategii odstraszania i komunikacji kryzysowej, a nie dowód, że detonacja została już zaplanowana.

Traktat o całkowitym zakazie prób jądrowych zabrania każdej eksplozji jądrowej, zarówno wojskowej, jak i cywilnej. Otwarty do podpisu 24 września 1996 r. miał zatrzymać rozwój nowych konstrukcji broni, utrudnić państwom wejście do klubu nuklearnego i ograniczyć skażenie środowiska. Przed jego powstaniem na świecie przeprowadzono ponad dwa tysiące prób. Po 1996 r. liczba eksplozji spadła do mniej niż kilkunastu.

Ten rezultat opiera się przede wszystkim na politycznych moratoriach. Traktat nadal nie obowiązuje, więc nie działa pełny system prawny przewidziany w jego tekście. Państwa mogą naruszyć własne deklaracje i ponieść koszt polityczny, ale procedury traktatowe, w tym inspekcje na miejscu, nie są jeszcze dostępne na takich zasadach, jakie zaplanowali twórcy porozumienia.

CTBT nie nakazuje likwidacji istniejących głowic i nie zastępuje porozumień ograniczających liczbę rakiet czy bomb. Jego rola jest węższa, lecz strategicznie ważna: utrudnia potwierdzanie działania nowych ładunków oraz doskonalenie części konstrukcji przez rzeczywistą detonację. Wzmacnia też barierę polityczną dla państw, które chciałyby publicznie zademonstrować wejście w posiadanie sprawnej broni jądrowej.

CTBT podpisało 188 państw, a 179 go ratyfikowało. Sama liczba nie wystarcza. Do uruchomienia traktatu potrzebna jest ratyfikacja wszystkich 44 państw wskazanych w załączniku drugim, które w chwili negocjacji dysponowały reaktorami badawczymi lub energetycznymi i uczestniczyły w pracach rozbrojeniowych. Brakuje zgody dziewięciu z nich: Chin, Egiptu, Indii, Iranu, Izraela, Korei Północnej, Pakistanu, Rosji i Stanów Zjednoczonych.

Indie, Pakistan i Korea Północna nawet nie podpisały dokumentu. USA i Chiny złożyły podpisy, lecz nie przeprowadziły ratyfikacji. Rosja ratyfikowała traktat w 2000 r., a w listopadzie 2023 r. cofnęła ratyfikację, wskazując na brak analogicznej decyzji Waszyngtonu. Pozostała sygnatariuszem, jednak osłabiła polityczną wiarygodność zakazu i zwiększyła ryzyko spirali wzajemnych oskarżeń.

Po decyzji z 2023 r. rosyjskie władze podtrzymywały, że nie przeprowadzą eksplozji jako pierwsze, dopóki podobnego kroku nie podejmą Stany Zjednoczone. Taka deklaracja jest słabsza od wiążącego zakazu i może zostać zmieniona decyzją polityczną. Jednocześnie nie pozwala uczciwie twierdzić, że każda ostra wypowiedź oznacza bezpośrednie przygotowanie do testu.

Różnica między gotowością techniczną a decyzją o detonacji ma zasadnicze znaczenie. Państwa nuklearne utrzymują poligony, laboratoria i zespoły zdolne do prowadzenia badań bez pełnowymiarowej eksplozji. Zwiększona aktywność na poligonie może wskazywać na ćwiczenia, modernizację albo przygotowanie opcji na przyszłość. Dopiero połączenie danych satelitarnych, sejsmicznych, radiologicznych i oficjalnych decyzji pozwala oceniać, czy ryzyko rzeczywiście rośnie.

Najbardziej namacalnym osiągnięciem systemu CTBT jest Międzynarodowy System Monitoringu. Ponad 300 obiektów na świecie wykorzystuje pomiary sejsmiczne, hydroakustyczne, infradźwiękowe i radionuklidowe. Dane trafiają do międzynarodowego centrum w Wiedniu, gdzie analitycy mogą odróżniać naturalne trzęsienia ziemi, eksplozje konwencjonalne i zdarzenia podejrzane o charakter jądrowy.

Sieć rejestrowała północnokoreańskie próby jądrowe, pokazując, że ukrycie podziemnej eksplozji na dużą skalę jest bardzo trudne. Monitoring nie zastępuje jednak decyzji politycznych ani inspekcji terenowej. Dostarcza dowodów technicznych, które państwa muszą następnie zinterpretować, upublicznić i wykorzystać w działaniach dyplomatycznych. Pełne wejście traktatu w życie zwiększyłoby dostępne narzędzia weryfikacji i formalną odpowiedzialność za naruszenie zakazu.

Pierwsza od lat eksplozja przeprowadzona przez jedno z głównych mocarstw stworzyłaby presję na jego rywali. Test można wykorzystać do sprawdzenia nowej głowicy, demonstracji siły albo podważenia wiarygodności odstraszania przeciwnika. Inne państwa mogłyby odpowiedzieć własnymi programami, a polityczne moratorium, które przetrwało trzy dekady, szybko straciłoby znaczenie.

Skutki nie ograniczyłyby się do relacji Rosja–USA. Chiny modernizują arsenał, Indie i Pakistan pozostają w napiętej rywalizacji, a Korea Północna rozwija broń mimo sankcji. Nowa fala testów utrudniłaby rozmowy o kontroli zbrojeń i zwiększyła presję na państwa rozważające własny potencjał jądrowy. Pojawiłyby się też koszty środowiskowe i zdrowotne, szczególnie dla społeczności położonych w pobliżu poligonów.

W kolejnych miesiącach warto obserwować prace budowlane i logistyczne na rosyjskim poligonie Nowa Ziemia, zmiany w amerykańskiej infrastrukturze testowej oraz komunikaty organizacji odpowiedzialnej za monitoring. Znaczenie będą miały również ruchy prawne: próba ponownej ratyfikacji, dalsze osłabianie współpracy albo naciski na pozostałe państwa z załącznika drugiego.

Równolegle trzeba odróżniać komunikaty mające wywołać lęk od decyzji zmieniających zdolności i procedury. Rosja wykorzystuje temat nuklearny także do zniechęcania Zachodu do wsparcia Ukrainy. Odpowiedź wymaga spokojnej analizy, utrzymania kanałów ostrzegania i jednoznacznego sygnału, że wznowienie prób przyniesie koszt dyplomatyczny, gospodarczy oraz militarny.

Rosyjska wypowiedź nie przesądza o nadchodzącej próbie jądrowej, ale przypomina o słabości systemu opartego na dobrowolnej powściągliwości. CTBT radykalnie ograniczył liczbę eksplozji i stworzył skuteczną globalną sieć monitoringu, lecz po 30 latach nadal nie stał się obowiązującym prawem. Cofnięcie rosyjskiej ratyfikacji oraz brak ratyfikacji w USA i Chinach utrzymują niebezpieczną lukę. Największym ryzykiem jest reakcja łańcuchowa: jedna demonstracyjna eksplozja może skłonić rywali do odpowiedzi i otworzyć nowy etap wyścigu zbrojeń.