Ustawa o kryptoaktywach wraca po Zondacrypto. Spór nie jest już tylko o branżę

Rząd zapowiada kolejne podejście do ustawy o rynku kryptoaktywów, a tłem jest śledztwo w sprawie Zondacrypto i narastająca presja polityczna po trzech wetach prezydenckich. Stawką nie jest już wyłącznie spór o branżę, ale to, czy krajowe instytucje dostaną narzędzia do egzekwowania unijnych reguł MiCA, ochrony klientów i szybkiej reakcji na nadużycia. Nowy projekt będzie musiał pogodzić bezpieczeństwo inwestorów z obawą przed nadmiernym obciążeniem legalnych firm.

Zapowiedź kolejnego projektu pojawia się w momencie, gdy rynek krypto nie jest już abstrakcyjnym tematem dla specjalistów od nowych technologii. Sprawa Zondacrypto przeniosła dyskusję na poziom pieniędzy klientów, odpowiedzialności giełd, politycznych powiązań i realnych działań prokuratury. To zmienia temperaturę prac nad ustawą.

Poprzednie próby kończyły się wetami prezydenta, więc sama zapowiedź projektu nie wystarczy. Rząd musi pokazać, które przepisy są konieczne do ochrony klientów i egzekwowania prawa Unii, a które mogą zostać poprawione, aby nie wypchnąć legalnych firm poza Polskę. Bez takiego rozróżnienia spór szybko wróci do tej samej politycznej ściany.

Unijne rozporządzenie MiCA stosuje się w pełnym zakresie od 30 grudnia 2024 r., a przepisy dotyczące tokenów powiązanych z aktywami i tokenów pieniądza elektronicznego zaczęły działać już 30 czerwca 2024 r. To daje wspólne ramy dla emitentów i dostawców usług w całej Unii, ale nie usuwa potrzeby krajowej organizacji nadzoru.

Polska ustawa ma wskazać organ odpowiedzialny za kontrolę rynku, procedury postępowań, sankcje, opłaty i techniczne zasady współpracy instytucji. Bez tego unijne reguły istnieją, lecz ich krajowe egzekwowanie jest mniej przejrzyste. Dla klientów oznacza to niepewność, gdzie szukać ochrony, a dla firm - niepewność, jak przygotować działalność na lata.

Ostatnia rządowa wersja przewidywała, że nadzór nad rynkiem obejmie Komisja Nadzoru Finansowego. KNF miała dostać narzędzia kontrolne, dochodzeniowe i sankcyjne wobec podmiotów oferujących kryptoaktywa oraz usługodawców obsługujących obrót. W projekcie znalazły się też surowsze kary za działanie bez wymaganego zezwolenia.

Podwyższenie sankcji miało być szczególnie mocne przy świadczeniu usług bez zezwolenia: do ośmiu lat pozbawienia wolności i do 20 mln zł grzywny. Projekt obejmował również większą grzywnę za utrudnianie kontroli oraz dłuższe wstrzymanie obrotu kryptoaktywami na żądanie nadzorcy. To są instrumenty typowe dla rynku, na którym problemem bywa szybkość transferów i trudność odzyskania środków po fakcie.

Prezydent trzykrotnie odmówił podpisania przepisów o rynku kryptoaktywów. Główne zastrzeżenia dotyczyły ryzyka nadregulacji, kosztów nadzoru dla mniejszych firm, blokowania domen oraz blokad rachunków. Ten zestaw argumentów trafił na podatny grunt w części branży, która obawia się, że regulacja będzie projektowana bardziej pod sankcje niż pod rozwój rynku.

Rząd patrzy na sprawę od strony ochrony klientów, bezpieczeństwa państwa i unijnego obowiązku wdrożenia narzędzi wykonawczych. Ten konflikt nie zniknie po zmianie tytułu projektu. Nowa wersja będzie musiała odpowiedzieć na konkretne obawy: jak ograniczyć nadużycia, jak zapewnić kontrolę sądową tam, gdzie wchodzą w grę prawa firm, i jak utrzymać w Polsce legalnych usługodawców.

Śledztwo dotyczące Zondacrypto obejmuje podejrzenie oszustwa na szkodę klientów oraz prania pieniędzy. W postępowaniu zarejestrowano tysiące zawiadomień od osób pokrzywdzonych, zabezpieczono sprzęt elektroniczny i duże zbiory danych, a część działań wymaga współpracy międzynarodowej. Postępowanie zostało przedłużone do 17 stycznia 2027 r.

To właśnie taki przypadek pokazuje, dlaczego ustawa o kryptoaktywach nie jest już tylko rozmową o innowacji. Kiedy pojawiają się problemy z wypłatami, transgraniczne transfery, podejrzenia prania pieniędzy i wtórne oszustwa wymierzone w poszkodowanych, państwo potrzebuje jasnych kompetencji. Brak regulacji nie chroni wolnego rynku, jeśli uczciwi klienci nie wiedzą, kto ma realnie zareagować.

Najważniejszą zmianą dla klienta byłaby większa przejrzystość. Podmiot oferujący usługę powinien jasno wyjaśniać, czym jest dany kryptoaktyw, jakie niesie ryzyka, kto odpowiada za przechowywanie środków, jak działa procedura reklamacyjna i gdzie sprawdzić status firmy. Materiały marketingowe nie mogą zastępować informacji o ryzyku.

Regulacja nie sprawi, że inwestowanie w krypto stanie się bezpieczne jak lokata bankowa. Może jednak zmniejszyć liczbę sytuacji, w których klient dowiaduje się o problemie dopiero wtedy, gdy nie może wypłacić pieniędzy. Dla rynku opartego na zaufaniu do kodu i platform cyfrowych to różnica zasadnicza: zaufanie wymaga także zwykłej, instytucjonalnej odpowiedzialności.

Dla legalnych firm regulacja oznacza koszt, ale też szansę na uporządkowanie rynku. Zezwolenie, procedury, dokumentacja, raportowanie i obowiązki wobec klientów będą wymagały pieniędzy oraz kompetencji. W zamian firma działająca w Polsce może zyskać większą wiarygodność i łatwiejszy dostęp do rynku europejskiego.

Największe ryzyko dotyczy proporcji. Jeśli opłaty i obowiązki zostaną zaprojektowane pod największe podmioty, mniejsze firmy mogą szukać innych jurysdykcji albo przejść do szarej strefy. Jeśli system będzie zbyt miękki, kolejne afery znów uderzą w klientów i reputację całej branży. Dobra ustawa musi rozdzielić start-up, kantor, giełdę i podmiot działający bez zezwolenia.

Klienci nie muszą czekać biernie na przepisy. Przed wpłatą środków trzeba sprawdzić kraj rejestracji podmiotu, zasady wypłat, sposób przechowywania aktywów, procedurę reklamacyjną, historię komunikatów do klientów i obecność firmy w publicznych rejestrach. Brak jasnego adresu, nieczytelny regulamin oraz agresywny marketing powinny zapalać czerwone światło.

Szczególna ostrożność jest potrzebna po nagłośnionych aferach. Poszkodowani często stają się celem kolejnych prób wyłudzeń: fałszywych kancelarii, fikcyjnych ekspertów, podszywania się pod urzędy i obietnic odzyskania środków za przedpłatę. Im większa panika, tym łatwiej oszustowi udawać ratunek.

Kolejne podejście do ustawy o kryptoaktywach będzie testem dojrzałości państwa i branży. Po Zondacrypto nie da się już sprowadzić sporu do hasła o innowacji albo nadregulacji. Potrzebne są przepisy, które dają klientom realną ochronę, nadzorcy skuteczne narzędzia, a legalnym firmom jasne warunki działania. Jeżeli projekt znów ugrzęźnie w politycznym zwarciu, koszt niepewności zapłacą przede wszystkim użytkownicy rynku.