Mur Pamięci dla ofiar Wołynia. Ważny gest Tuska, ale prawdziwy test dopiero przed państwem

Premier ogłosił zapowiedź w 83. rocznicę Krwawej Niedzieli, apogeum zbrodni wołyńskiej. W nagraniu mówił o ludobójstwie dokonanym przez ukraińskich nacjonalistów na Polakach oraz obywatelach innych narodowości zamieszkujących wschodnie ziemie II Rzeczypospolitej. Podkreślał prawdę, pamięć, jednoznaczne potępienie zbrodni i potrzebę godnego pochówku ofiar.

Najważniejsza część zapowiedzi dotyczy jednak nie samego monumentu, lecz imion i nazwisk. Mur Pamięci ma upamiętnić każdą odnalezioną i zidentyfikowaną ofiarę. To przesuwa ciężar sprawy z politycznej deklaracji na pracę archeologów, historyków, prokuratorów, archiwistów i genetyków. Dopóki ofiary pozostają w bezimiennych dołach śmierci, państwo może mówić o pamięci, ale nie może jej naprawdę domknąć.

Wypowiedź premiera była istotna także dlatego, że użył słowa ludobójstwo i wskazał sprawców. W polskiej debacie to nie jest detal językowy. Przez lata spór o Wołyń zbyt często rozmywano w ogólnych formułach o tragedii, konflikcie pamięci albo bolesnej przeszłości. Takie sformułowania bywają dyplomatycznie wygodne, ale dla rodzin ofiar brzmią jak unik.

Zbrodnia wołyńska nie była nieszczęśliwym epizodem sąsiedzkiej przemocy oderwanym od organizacji i ideologii. Historycy opisują ją jako zorganizowaną akcję wymierzoną w polską ludność cywilną na Wołyniu i w Galicji Wschodniej, prowadzoną przede wszystkim przez OUN-UPA i wspierającą ją część lokalnych struktur. Polska uchwała sejmowa z 2016 roku ustanowiła 11 lipca dniem pamięci ofiar ludobójstwa dokonanego przez ukraińskich nacjonalistów.

Zapowiedź Muru Pamięci będzie wiarygodna tylko wtedy, gdy państwo doprowadzi do trwałego wznowienia poszukiwań i ekshumacji. Tusk stwierdził, że podjął skuteczne starania w tej sprawie, ale dopiero regularne prace terenowe pokażą, czy mamy do czynienia z przełomem, czy z kolejną rocznicową obietnicą. Rodziny ofiar czekały ponad osiemdziesiąt lat i mają prawo oczekiwać nie tylko słów, lecz także harmonogramu, zespołów badawczych i publicznie rozliczanych efektów.

To właśnie tu leży najtrudniejszy punkt relacji polsko-ukraińskich. Polska wspiera Ukrainę wobec rosyjskiej agresji, ale wsparcie wojenne nie może oznaczać zawieszenia prawdy historycznej. Ukraina, jeśli chce być częścią europejskiej wspólnoty politycznej, musi zaakceptować, że pamięć ofiar i prawo do pochówku nie są instrumentem nacisku, lecz elementarnym standardem cywilizacyjnym.

Premier słusznie ostrzegł, że pamięć nie może stać się sługą nienawiści. Ten fragment jest ważny, bo rosyjska propaganda chętnie wykorzystuje spór o Wołyń do dzielenia Polaków i Ukraińców. Ale równie ważne jest drugie zastrzeżenie: odpowiedzialna pamięć nie może oznaczać milczenia, ostrożnej symetrii albo rezygnacji z nazwania sprawców w imię bieżącej geopolityki.

Najdojrzalsza polityka pamięci powinna jednocześnie odrzucać nacjonalistyczną zemstę i domagać się twardej prawdy. Te dwie rzeczy nie są sprzeczne. Przeciwnie, tylko prawda pozwala uniknąć sytuacji, w której temat wraca co roku jako paliwo dla najbardziej radykalnych środowisk, bo państwo nie potrafiło przez dekady zapewnić ofiarom imion, grobów i publicznego uznania.

Mur Pamięci w Warszawie może stać się ważnym punktem państwowego upamiętnienia, szczególnie dla rodzin rozproszonych po Polsce. Nie powinien jednak zastąpić pracy w miejscach zbrodni. Wołyń, Galicja Wschodnia, dawne wsie, kościoły, cmentarze i doły śmierci pozostają właściwą mapą tej pamięci. Pomnik w stolicy ma sens, jeśli będzie znakiem ciągłej pracy, a nie wygodnym zamknięciem tematu w centrum Warszawy.

Dlatego państwo powinno zadbać o trzy rzeczy naraz: centralne upamiętnienie, ekshumacje na Ukrainie i edukację historyczną w Polsce. Bez tej trzeciej części Mur Pamięci stanie się miejscem rocznicowych przemówień, ale niekoniecznie zmieni świadomość młodszych pokoleń. A bez ekshumacji będzie monumentem z pustymi miejscami po nazwiskach, których wciąż nie pozwolono odnaleźć.

Zapowiedź budowy Muru Pamięci dla ofiar zbrodni wołyńskiej jest potrzebnym i spóźnionym gestem państwa, ale nie może stać się wygodnym substytutem realnej pracy nad prawdą. Donald Tusk postawił poprzeczkę wysoko, mówiąc o ludobójstwie, winnych, ekshumacjach i nazwiskach ofiar; teraz rząd musi udowodnić, że nie była to tylko rocznicowa formuła. Jeśli Mur Pamięci ma mieć moralną siłę, musi rosnąć razem z kolejnymi odnalezionymi szczątkami, kolejnymi identyfikacjami i kolejnymi zgodami na prace w miejscach zbrodni. Bez tego będzie pięknym symbolem państwa, które nadal nie zdołało doprowadzić swoich obywateli do grobów.