NFZ zmienia rozliczanie nadwykonań. Poradnie specjalistyczne mogą dłużej czekać na pieniądze

Od 23 lipca 2026 roku zaczyna działać nowe zarządzenie prezesa NFZ dotyczące rozliczania części nadwykonań w ambulatoryjnej opiece specjalistycznej. Dla poradni oznacza to mniej przewidywalny przepływ pieniędzy, a dla pacjentów ryzyko, że placówki ostrożniej podejdą do terminów i dodatkowych przyjęć.

Nowe zasady zaczynają obowiązywać 23 lipca, ale dotyczą świadczeń realizowanych od 1 lipca 2026 roku. Najważniejsza różnica polega na tym, że część nadwykonań w poradniach specjalistycznych nie będzie rozliczana kwartalnie. Płatność ma następować po zakończeniu okresu rozliczeniowego, co przesuwa moment, w którym placówka może odzyskać pieniądze za świadczenia wykonane ponad limit.

Taka zmiana nie brzmi spektakularnie, ale dla ochrony zdrowia ma duże znaczenie praktyczne. Poradnia, która przyjmowała więcej pacjentów, bo miała lekarzy, sprzęt i kolejkę potrzebujących osób, będzie musiała dłużej finansować tę aktywność z własnych środków. W systemie, w którym wiele podmiotów pracuje na cienkiej granicy płynności, kalendarz płatności bywa równie ważny jak sama wysokość kontraktu.

Zarządzenie zostawia kilka wyjątków, które nadal mają być rozliczane kwartalnie. Chodzi między innymi o świadczenia dla dzieci, diagnostykę onkologiczną, pierwszorazowe wizyty specjalistyczne, pobranie materiału do przesiewowej cytologii, testy HPV HR oraz świadczenia z zakresu położnictwa i ginekologii. W tej grupie mieszczą się także wybrane świadczenia zabiegowe i przypadki związane z pilnymi wskazaniami ambulatoryjnymi.

Lista wyjątków pokazuje, gdzie fundusz chce ograniczyć ryzyko zatorów. Pediatria, onkologia i pierwsze wizyty są politycznie oraz społecznie bardzo wrażliwe, bo każde opóźnienie szybko przekłada się na presję pacjentów. Pozostała część AOS staje się jednak bardziej zależna od końcowego rozliczenia, a to może zmienić sposób planowania pracy poradni.

Placówka medyczna podejmująca decyzję o dodatkowych wizytach będzie musiała odpowiedzieć sobie na proste pytanie: czy może czekać na pieniądze kilka miesięcy dłużej. W dużej sieci przychodni taki koszt można rozłożyć na wiele miejsc i usług. W mniejszej poradni, szczególnie w powiecie albo przy szpitalu z napiętym budżetem, ten sam problem może oznaczać odkładanie części grafiku.

Pacjent nie zobaczy mechanizmu rozliczeniowego wprost. Zobaczy za to mniej elastyczne terminy, ostrożniejsze dopisywanie wizyt i większe znaczenie limitów kontraktowych. Najbardziej podatne na takie reakcje mogą być poradnie, w których popyt jest stały, lekarzy brakuje, a koszty pracy i diagnostyki trzeba pokrywać regularnie, niezależnie od daty przelewu z funduszu.

Projekt zmian wywołał ponad osiemdziesiąt uwag w konsultacjach. To sygnał, że dla świadczeniodawców nie jest to techniczna korekta w tle, lecz decyzja wpływająca na bieżące zarządzanie. Placówki obawiały się przede wszystkim przesunięcia ciężaru finansowania nadwykonań na siebie, przy jednoczesnym utrzymaniu oczekiwań pacjentów i lekarzy.

NFZ patrzy na sprawę z perspektywy stabilności całego budżetu. Nadwykonania są dla systemu trudne, bo powstają w czasie rzeczywistym, a ich pełna wartość ujawnia się dopiero po fakcie. Fundusz chce mieć więcej kontroli nad wydatkami, ale ta kontrola powstaje przez odsunięcie płatności, więc realny koszt decyzji przechodzi na poziom poradni.

Zmiana pojawia się w momencie, w którym temat finansowania NFZ wraca do debaty publicznej z dużą siłą. Rosną koszty wynagrodzeń, leczenia, energii, sprzętu i leków, a jednocześnie pacjenci oczekują krótszych kolejek. Nadwykonania są jednym z objawów tej sprzeczności: system deklaruje limity, ale realne potrzeby zdrowotne często wychodzą poza tabelę.

Problem polega na tym, że nadwykonania nie są luksusem. Często są sposobem na przyjęcie pacjenta, który nie powinien czekać do następnego kwartału. Im bardziej fundusz przesuwa rozliczenie w czasie, tym większą rolę zaczynają odgrywać księgowość, rezerwy i zdolność kredytowania własnej pracy przez podmiot medyczny.

Pacjenci formalnie nie tracą prawa do leczenia. Zmienia się natomiast ekonomia udzielania świadczeń ponad limit. Jeżeli poradnia wie, że za część pracy otrzyma pieniądze dopiero po dłuższym okresie, może bardziej rygorystycznie pilnować liczby wizyt. W praktyce oznacza to wolniejsze wypychanie kolejek, zwłaszcza tam, gdzie nie ma nadmiaru personelu.

Dla świadczeniodawcy kluczowe będą trzy obszary: koszt lekarzy, koszt badań diagnostycznych i koszt obsługi pacjentów przewlekłych. Każdy dodatkowy pacjent to nie tylko wizyta, lecz także dokumentacja, rejestracja, czas pielęgniarski i często kolejne skierowania. Odroczona płatność może więc wymusić dokładniejsze kalkulacje.

Najbliższe tygodnie będą dla poradni czasem porządkowania danych. Trzeba oddzielić świadczenia objęte wyjątkami od tych, które wypadną z kwartalnego rozliczania, sprawdzić dynamikę nadwykonań od 1 lipca i ocenić, czy dotychczasowe tempo przyjęć nie tworzy zbyt dużej luki finansowej. Ważne stanie się też precyzyjne kodowanie świadczeń.

Pacjentom zostaje praktyczna ostrożność: potwierdzanie terminów, pytanie o możliwość wpisania na listę rezerwową i pilnowanie skierowań. Zmiana zarządzenia nie oznacza automatycznego zamykania poradni, ale może sprawić, że kalendarze staną się mniej elastyczne. Najszybciej odczują to osoby, które liczyły na dodatkowe miejsca uruchamiane ponad plan.

Dla dyrektorów przychodni ważne będzie także rozdzielenie komunikacji medycznej od finansowej. Lekarz powinien podejmować decyzję na podstawie stanu pacjenta, ale organizator pracy placówki musi wiedzieć, które świadczenia zwiększają przyszłą lukę płynnościową. Im słabsze dane wewnętrzne, tym większa pokusa prostego ograniczania dodatkowych terminów.

Nowy mechanizm ma poprawić przewidywalność wydatków publicznego płatnika. Jednocześnie przenosi część niepewności na placówki, które są najbliżej pacjenta. To klasyczny konflikt w ochronie zdrowia: stabilny budżet po stronie instytucji centralnej może oznaczać mniej swobody po stronie lekarzy i rejestracji.

Najważniejsze pytanie brzmi teraz, czy odroczenie płatności faktycznie uporządkuje finanse, czy tylko spowolni dostęp do części specjalistów. Odpowiedź pojawi się szybko, bo nowe zasady obejmują już lipcowe świadczenia. Jeżeli poradnie zaczną ograniczać dodatkowe przyjęcia, pacjenci zauważą zmianę znacznie wcześniej niż w rocznych tabelach rozliczeniowych.